SPSS programı, IBM tarafından geliştirilen ve araştırma verilerinin tanımlanması, düzenlenmesi ve istatistiksel olarak analiz edilmesi için kullanılan bir istatistik yazılımıdır. Tez ve makale yazan araştırmacılar SPSS'i çoğunlukla anket ve ölçek verilerini girmek, tanımlayıcı istatistikleri çıkarmak, grup karşılaştırmaları ve ilişki analizleri yapmak için kullanmaktadır.
Adı başlangıçta “Statistical Package for the Social Sciences” ifadesinin kısaltmasıydı; bugün ürün IBM SPSS Statistics adıyla sunulmaktadır. Bu yazıda bir analizin adım adım nasıl yürütüleceği değil, programın kendisi ele alınmaktadır: hangi pencerelerden oluştuğu, veriyi nasıl tanımladığı, hangi lisans türleriyle edinilebildiği ve ilk açılışta hangi analizlerin denenebileceği. Hipotezden raporlamaya uzanan analiz süreci için SPSS analizi nasıl yapılır rehberine bakılabilir.
SPSS ne işe yarar?
SPSS'in temel işlevi, satır ve sütunlardan oluşan bir veri dosyasını istatistiksel sorulara cevap verecek biçimde işlemektir. Kod yazmadan menüler üzerinden analiz yapılabilmesi, değişkenlere etiket ve ölçüm düzeyi atanabilmesi ve çıktıların tablo hâlinde sunulması, programın sosyal bilimler, eğitim, hemşirelik ve sağlık alanlarındaki tezlerde sık tercih edilmesinin başlıca nedenleridir. Excel veya çevrim içi anket araçlarından alınan veriler de SPSS'e aktarılabilir; bu nedenle veri toplama aracı ile analiz programının aynı olması gerekmez.
Tez sürecinde SPSS ile yapılan işler genellikle şu gruplarda toplanır:
- Veri girişi, kodlama ve eksik değerlerin tanımlanması
- Ters madde dönüştürme, ölçek ve alt boyut puanlarının hesaplanması
- Frekans, yüzde, ortalama ve standart sapma gibi tanımlayıcı istatistikler
- T-testi, ANOVA, ki-kare ve bunların nonparametrik karşılıkları
- Korelasyon, doğrusal ve lojistik regresyon
- Açımlayıcı faktör analizi ve Cronbach alfa ile güvenirlik analizi
Doğrulayıcı faktör analizi ve yapısal eşitlik modelleri ise SPSS'in temel paketinde değil, genellikle AMOS gibi ayrı bir yazılımda yürütülür. Aracı ve düzenleyici etki analizleri için de pek çok araştırmacı SPSS'e eklenen Hayes PROCESS makrosundan yararlanmaktadır. Dolayısıyla “SPSS ile yapıldı” ifadesi, bir tezde kullanılan bütün yöntemleri tek başına açıklamayabilir.
SPSS arayüzü: dört temel pencere
SPSS'i ilk kez açan kullanıcıyı Excel'e benzeyen bir tablo karşılar. Benzerlik ise yüzeyseldir. SPSS'te her sütun bir değişkeni, her satır bir gözlemi temsil eder; hücrelere formül yazılmaz, hesaplamalar menüler veya komutlar aracılığıyla yeni değişkenler olarak üretilir. Program dört ana pencere üzerinden çalışır.
Data View (Veri Görünümü)
Data View, ham verilerin görüldüğü ve girildiği ekrandır. Bir anket çalışmasında her satır bir katılımcıya, her sütun bir soruya ya da demografik değişkene karşılık gelir. Kategorik yanıtlar burada metin olarak değil, sayısal kodlarla tutulur; örneğin cinsiyet sütununda “Kadın” yerine 1, “Erkek” yerine 2 yazılır. Araç çubuğundaki Value Labels düğmesi, bu kodların etiketleriyle görüntülenmesini sağlar.
Variable View (Değişken Görünümü)
Variable View, Data View'daki her sütunun tanımlandığı ekrandır ve SPSS'i sıradan bir tablolama programından ayıran asıl katman burasıdır. Her değişken bu ekranda bir satır olarak görünür. Değişkene verilen kısa ad (Name), açık etiket (Label), sayısal kodların anlamı (Values), eksik değer kodları (Missing) ve ölçüm düzeyi (Measure) bu ekranda belirlenir. Tanımlar bir kez doğru yapıldığında çıktı tablolarında kodlar yerine anlaşılır etiketler görünür.
Ölçüm düzeyi alanında üç seçenek bulunmaktadır: Nominal (sırasız kategoriler), Ordinal (sıralı kategoriler) ve Scale (sürekli veya aralıklı ölçümler). Bu seçim bazı menülerde ve grafiklerde programın değişkene nasıl davranacağını etkiler. Yine de hangi testin uygun olduğuna program değil, araştırmacı karar verir; SPSS, ordinal tanımlanmış bir değişkenin ortalamasını hesaplamaya da izin verir.
Output Viewer (Çıktı Penceresi)
Bir analiz çalıştırıldığında sonuçlar ayrı bir çıktı penceresinde açılır. Bu pencere tabloları, grafikleri ve uyarı mesajlarını sırayla listeler ve .spv uzantısıyla kaydedilir. Çıktı tabloları analizi denetlemek için ayrıntılı hazırlanmıştır; tezde olduğu gibi kullanılmaz. Teze yalnız araştırma sorusuna cevap veren istatistikler, kurumun tablo biçimine uyarlanarak aktarılır.
Syntax Editor (Sözdizimi Penceresi)
Menülerden yapılan her işlem, arka planda SPSS komut diline çevrilebilir. İletişim kutusundaki Paste düğmesi ilgili komutu sözdizimi penceresine aktarır; bu dosya .sps uzantısıyla saklanır. Sözdizimi kullanmak zorunlu değildir. Bununla birlikte ters madde dönüştürme veya ölçek puanı hesaplama gibi işlemleri tekrar üretilebilir kıldığı için, danışman ya da hakem bir düzeltme istediğinde aynı adımların hatasız yinelenmesini kolaylaştırmaktadır. Veri dosyası ise .sav uzantısıyla kaydedilir.
Örnek: Bir anket verisinin SPSS'te tanımlanması
Aşağıdaki örnek, programın mantığını göstermek için kurgulanmıştır; sayılar gerçek bir çalışmaya ait değildir. 120 üniversite öğrencisinin katıldığı bir ankette cinsiyet, yaş, sınıf düzeyi ve 10 maddelik beşli Likert tipi bir ölçek bulunduğunu varsayalım. Variable View'da bu değişkenler kabaca şöyle tanımlanır:
| Name | Label | Values | Missing | Measure |
|---|---|---|---|---|
| cinsiyet | Cinsiyet | 1 = Kadın, 2 = Erkek | 9 | Nominal |
| yas | Yaş (yıl) | — | 99 | Scale |
| sinif | Sınıf düzeyi | 1 = 1. sınıf … 4 = 4. sınıf | 9 | Ordinal |
| m1 … m10 | Ölçek maddeleri | 1 = Hiç katılmıyorum … 5 = Tamamen katılıyorum | 9 | Ordinal |
Missing sütunu kolayca atlanan ama sonuçları doğrudan etkileyen bir alandır. Örnekte yaşını yazmayan iki katılımcıya 99 kodu verildiğini düşünelim. Diğer 118 katılımcının yaş ortalaması 21,4 ise ve 99 kodu eksik değer olarak tanımlanmamışsa, SPSS bu iki kodu gerçek yaş gibi hesaba katar ve ortalamayı yaklaşık 22,7 olarak verir: (118 × 21,4 + 2 × 99) / 120 ≈ 22,7. Eksik değer tanımlandığında ise hesaplama 118 geçerli gözlem üzerinden yapılır ve ortalama 21,4 olarak raporlanır. Aynı hata standart sapmayı da büyütür ve yaş değişkeninin kullanıldığı her analize taşınır. Programın doğru sonuç vermesi, verinin doğru tanımlanmasına bağlıdır.
SPSS'te ilk denenebilecek analizler
Programı tanımak isteyen biri için en uygun başlangıç tanımlayıcı istatistiklerdir. Bu analizler hem menülere alışmayı sağlar hem de veri dosyasındaki kodlama hatalarını erkenden görünür kılar.
- Frequencies: Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies yolu kategorik değişkenlerin sayı ve yüzdelerini verir. Örnek veride 78 kadın (%65,0) ve 42 erkek (%35,0) görülmesi beklenirken tabloda 3 kodu çıkıyorsa, bir hücreye hatalı değer girildiği anlaşılır.
- Descriptives: Aynı menüdeki Descriptives seçeneği sürekli değişkenler için ortalama, standart sapma, en küçük ve en büyük değerleri listeler. Likert maddelerinde 1-5 aralığı dışında bir değer görülmesi veri girişi hatasına işaret eder.
- Crosstabs: Analyze > Descriptive Statistics > Crosstabs iki kategorik değişkeni çapraz tabloda gösterir; ki-kare testi de bu pencerenin Statistics seçeneğinden istenir.
- Explore: Sürekli bir değişkenin dağılımını histogram, kutu grafiği ve normallik testleriyle birlikte incelemeye imkân tanır.
Bu ilk kontrollerden sonra t-testi, ANOVA veya korelasyon gibi hipotez testlerine geçilir. Hangi testin hangi soruya karşılık geldiği ve varsayımların nasıl kontrol edileceği bu yazının değil, analiz rehberinin konusudur.
SPSS lisans seçenekleri
SPSS ücretsiz bir program değildir; IBM farklı kullanıcı grupları için farklı lisans modelleri sunmaktadır. IBM'in ürün sayfasında yer alan başlıca seçenekler şunlardır:
- Abonelik: Temel paket (Base) aylık, üç aylık veya yıllık planlarla kullanılır; ileri analiz modülleri eklenti olarak alınır.
- Süresiz (perpetual) lisans: Tek seferlik ödemeyle süresiz kullanım isteyen kurumlara yöneliktir.
- Kampüs lisansı: Üniversitelerin öğrenci ve akademisyenlerine kurum genelinde erişim sağlamak için kullandığı modeldir.
- Öğrenci lisansı: Öğrenci ve öğretim elemanlarına yönelik, IBM yetkili satıcıları aracılığıyla sunulan tek kullanıcılı lisanslardır.
IBM ayrıca ücretsiz bir deneme sürümü sunmaktadır. Tez yazan bir öğrencinin önce kendi üniversitesinin kampüs lisansı olup olmadığını bilgi işlem birimine sorması pratik bir adımdır. Lisans koşulları ve fiyatlar dönemsel olarak değiştiği için güncel bilgi doğrudan IBM'den veya yetkili satıcıdan alınmalıdır. Hangi lisansla çalışılırsa çalışılsın, yöntem bölümünde programın sürüm numarasının yazılması beklenir.
SPSS'i öğrenmek mi, analizi yaptırmak mı?
Menülerin kullanımı görece kısa sürede öğrenilebilir. Asıl güçlük, hangi menünün hangi araştırma sorusuna cevap verdiğini ve çıktıdaki hangi değerin yorumlanacağını bilmektir. Programı kendi başına kullanmak isteyen araştırmacılar için SPSS eğitimi programları arayüz ve veri yönetiminden tanımlayıcı istatistiklere, t-testi, ANOVA, regresyon ve güvenirlik analizine uzanan konuları kapsamaktadır. Analizin uzman desteğiyle yürütülmesi tercih ediliyorsa veri kontrolü, test seçimi ve tez formatında tablo hazırlığını içeren SPSS analizi hizmetinin kapsamı incelenebilir. Her iki durumda da veriler araştırmacıya aittir ve sonuçların yorumlanmasındaki akademik sorumluluk araştırmacıda kalır.
SPSS dışında hangi programlar kullanılır?
SPSS tek seçenek değildir. R ücretsiz ve açık kaynaklı bir ortamdır, ancak kod yazmayı gerektirir. jamovi ve JASP, R altyapısını menü temelli bir arayüzle sunan ücretsiz programlardır. Stata ve SAS ise özellikle sağlık araştırmalarında ve ekonometride yaygındır. Program seçimi test seçimini değiştirmez: doğru yöntem araştırma sorusuna, değişkenlerin ölçüm düzeyine ve örneklem yapısına göre belirlenir. Aynı veri, aynı yöntemle farklı programlarda analiz edildiğinde temel sonuçların örtüşmesi beklenir; farklar çoğunlukla varsayılan ayarlardan ve yuvarlamadan kaynaklanır.