Jamovi nedir?
Jamovi, R istatistik dilinin üzerine kurulmuş, ücretsiz ve açık kaynaklı bir istatistik programıdır. SPSS'e benzeyen bir veri sayfası ve menü düzeniyle çalışırken hesaplamaları arka planda R'a yaptırır; bu nedenle kod yazmadan analiz yapmak isteyen araştırmacılar için lisans gerektirmeyen bir seçenek oluşturmaktadır.
Programın geliştiricileri jamovi'yi bilim topluluğu tarafından geliştirilen açık bir istatistik platformu olarak tanımlamaktadır. Masaüstü sürümü ücretsizdir; tarayıcı üzerinden çalışan bir bulut sürümü de bulunmaktadır. Veri, yapılan analizler, seçilen ayarlar ve sonuçlar tek bir .omv dosyasında saklanır. Aylar sonra dosyayı açan bir tez öğrencisi, hangi analizi hangi seçeneklerle yaptığını bu sayede yeniden görebilir.
Jamovi ile SPSS arasındaki temel farklar
İki program da veri sayfası, değişken tanımlama ve menüden analiz seçme mantığıyla çalışır. Farklar daha çok lisans, çıktı düzeni, genişletilebilirlik ve kurumsal alışkanlıklarda ortaya çıkmaktadır.
Lisans ve erişim
IBM SPSS Statistics ticari bir yazılımdır ve çoğu öğrenci programa üniversitesinin lisansı üzerinden erişir. Lisans süresi bittiğinde ya da kampüs dışında çalışmak gerektiğinde erişim sorun olabilir. Jamovi ise kişisel bilgisayara kurulup süre sınırı olmadan kullanılabilir. Savunmadan sonra, yayına hazırlık aşamasında analizlerin yeniden yapılması gerektiğinde bu fark küçümsenmemelidir.
Çıktıların görünümü
SPSS her analizde ayrıntılı ve çok tablolu bir çıktı penceresi üretir; tezde kullanılacak satırları seçmek araştırmacıya kalır. Jamovi'de sonuçlar sağ panelde, seçenekler değiştikçe anında güncellenir ve tablolar APA biçimine yakın bir düzende gelir. Bu, jamovi tablolarının doğrudan teze yapıştırılabileceği anlamına gelmez; üniversitenin tez yazım kılavuzundaki tablo biçimi her iki programda da ayrıca uygulanmalıdır.
Söz dizimi ve tekrarlanabilirlik
SPSS'te menüden yapılan işlem, Paste düğmesiyle SPSS söz dizimine (syntax) aktarılabilir. Jamovi'de ise söz dizimi modu açıldığında her analizin arkasındaki R kodu görünür ve bu kod R ortamında jmv paketiyle çalıştırılabilir. R öğrenmeyi düşünen bir öğrenci için jamovi bu açıdan bir geçiş basamağı işlevi görmektedir.
Yöntem kapsamı
Tanımlayıcı istatistikler, t-testleri, tek ve çok yönlü ANOVA, tekrarlı ölçümler ANOVA'sı, korelasyon, doğrusal ve lojistik regresyon, ki-kare, nonparametrik testler, güvenirlik analizi ile açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi jamovi'nin temel menülerinde yer alır. Daha özel yöntemler modül kütüphanesinden eklenir; aracı etki, meta-analiz veya ileri regresyon modelleri için topluluk tarafından geliştirilmiş modüller bulunmaktadır. SPSS ise bazı ileri prosedürleri, veri yeniden yapılandırma seçeneklerini ve kurumsal destek altyapısını daha olgun biçimde sunmaktadır. Hayes'in PROCESS makrosu SPSS, SAS ve R için yayımlanmıştır; jamovi'de aynı model numaralandırmasını bekleyen bir öğrenci farklı bir modülle çalışmak durumunda kalabilir.
Kısa karşılaştırma
| Ölçüt | Jamovi | SPSS |
|---|---|---|
| Ücret | Ücretsiz, açık kaynak | Ticari lisans |
| Altyapı | R | IBM'in kendi motoru |
| Veri dosyası | .omv; .sav, .csv, Excel ve diğerlerini açar | .sav |
| Kod karşılığı | R kodu (söz dizimi modu) | SPSS syntax |
| Ek yöntem | Modül kütüphanesi | Ek modüller ve makrolar |
| Çıktı | Tek panel, canlı güncellenen tablolar | Ayrıntılı çıktı penceresi |
Jamovi'de çalışırken dikkat edilecek ayarlar
Jamovi, her değişken için bir ölçüm düzeyi tutar: nominal, sıralı (ordinal), sürekli (continuous) ve kimlik (ID). Bu ayar yalnız görünüşle ilgili değildir; program, bir değişkenin hangi analiz kutusuna yerleştirilebileceğini büyük ölçüde bu bilgiye göre belirler. Excel'den aktarılan ve 1-2 biçiminde kodlanmış cinsiyet değişkeni sürekli olarak tanımlanmışsa grup değişkeni kutusunda beklendiği gibi çalışmayabilir; Likert toplam puanı yanlışlıkla nominal tanımlanmışsa sürekli değişken bekleyen analizlere alınamaz. Bu nedenle veri açıldıktan sonra ilk iş, değişken ayarlarında ölçüm düzeylerini ve değer etiketlerini tek tek gözden geçirmektir.
Eksik veri tanımı da benzer bir özen gerektirir. Eksik yanıtlar için 99 veya 999 gibi kodlar kullanılmışsa bu değerlerin değişken ayarlarında eksik değer olarak işaretlenmesi gerekir; aksi durumda ortalama ve standart sapmalar bozulur. Ters puanlanan maddeler ve ölçek toplam puanları ise hesaplanmış (computed) ya da dönüştürülmüş (transformed) değişkenler aracılığıyla oluşturulabilir. Bu işlemler SPSS'teki Compute ve Recode komutlarının karşılığıdır; formülün dosyada saklanması, sonradan yapılacak denetimi kolaylaştırır.
Varsayılan seçeneklerin programlar arasında farklı olabileceği de unutulmamalıdır. SPSS bazı ek istatistikleri kendiliğinden tabloya koyarken jamovi çoğunu kullanıcının işaretlemesine bırakır. İki programdan gelen sonuçlar karşılaştırılırken ilk bakılacak yer, aynı seçeneklerin işaretlenip işaretlenmediğidir.
Aynı analiz iki programda: örnek bir t-testi
Aşağıdaki sayılar yalnız örnek amacıyla kurgulanmıştır; gerçek bir çalışmanın sonucu değildir. Bir yüksek lisans öğrencisinin iki farklı öğretim yöntemi uygulanan sınıflarda sınav kaygısı puanlarını karşılaştırdığını düşünelim. A grubunda 40 öğrencinin ortalaması 52,4 (SS = 8,1), B grubunda 42 öğrencinin ortalaması 47,9 (SS = 7,6) olsun.
SPSS'te Analyze > Compare Means > Independent-Samples T Test yolu izlendiğinde Levene testi ve iki satırlık bir t-testi tablosu gelir: satırlardan biri varyansların eşit kabul edildiği, diğeri eşit kabul edilmediği durumu gösterir. Jamovi'de T-Tests > Independent Samples T-Test seçilir; varsayılan olarak Student t-testi raporlanır, Welch düzeltmesi, varyans homojenliği testi ve etki büyüklüğü ise işaretlenerek eklenir.
Her iki programda da sonuç aynıdır: t(80) = 2,60, p = 0,011. Ortalama fark 4,5 puan, farkın yüzde 95 güven aralığı yaklaşık 1,05 ile 7,95 puan arasındadır ve Cohen'in d değeri 0,57 civarında hesaplanır. Welch düzeltmesiyle sonuç t(79,0) = 2,59, p = 0,011 olarak neredeyse değişmez. Tezde yazılacak cümle de programdan bağımsızdır: “A grubunun sınav kaygısı puanları B grubundan anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur, t(80) = 2,60, p = 0,011, d = 0,57.” Bu sonucun tez tablosuna nasıl aktarılacağı SPSS çıktılarının tezde raporlanması yazısında ele alınmıştır; aynı ilkeler jamovi tabloları için de geçerlidir.
Örnekten çıkan asıl ders şudur: program değiştiğinde hesap değişmez, yalnız menü yolu ve tablonun görünümü değişir. Hatalı sonuçların kaynağı çoğu zaman yanlış test seçimi, kontrol edilmemiş varsayımlar ya da eksik raporlamadır. Dağılımın normalliğe uymadığı küçük gruplarda Mann-Whitney U gibi bir alternatife geçmek gerekebilir; bu kararın mantığı parametrik ve nonparametrik testler yazısında özetlenmiştir.
Tezde jamovi kullanılabilir mi?
Jamovi'nin tezde kullanılmasının önünde genel bir engel yoktur. Hesaplamalar R'ın yerleşik ve yaygın paketleriyle yapıldığından, standart analizlerde sonuçlar SPSS ile aynıdır ya da yuvarlama düzeyinde farklılaşır. Yine de karar vermeden önce üç noktanın kontrol edilmesi yerinde olur.
İlki danışmanın ve bölümün beklentisidir. Bazı bölümlerde jüri üyeleri SPSS çıktısı görmeye alışkındır ya da enstitü belirli bir yazılımın adını yöntem bölümünde görmek ister. Programın gerekçesi baştan konuşulursa savunmada gereksiz bir tartışmanın önüne geçilmiş olur.
İkincisi planlanan analizlerin jamovi'de karşılığının bulunup bulunmadığıdır. Yöntem bölümünde yer alacak her analiz için ilgili menünün ya da modülün varlığı veri toplanmadan önce denetlenmelidir. Özellikle aracı ve düzenleyici etki, karma modeller veya yapısal eşitlik modellemesi gibi analizlerde modül seçimi ve modülün raporladığı çıktılar dikkatle incelenmelidir.
Üçüncüsü yazılımın kaynak olarak gösterilmesidir. Jamovi geliştiricileri programın sürüm numarasıyla birlikte kaynak gösterilmesini istemektedir; önerilen biçim “The jamovi project (yıl). jamovi (Version x.x) [Computer Software]. Retrieved from https://www.jamovi.org” şeklindedir. Kullanılan modüller için de modülün kendi atıf bilgisi verilmelidir. Yöntem bölümündeki “Veriler jamovi programında analiz edilmiştir” cümlesi de sürüm numarasıyla birlikte yazılmalıdır.
Hangi durumda hangisi tercih edilebilir?
Üniversite lisansına erişimi olmayan, kendi bilgisayarında süre kısıtı olmadan çalışmak isteyen ve analizleri t-testi, ANOVA, korelasyon, regresyon ve güvenirlik gibi yaygın yöntemlerle sınırlı olan bir öğrenci için jamovi makul bir tercihtir. R'a geçmeyi planlayanlar için de kodu görünür kılması bakımından avantaj sağlar.
Bölümün SPSS çıktısı beklediği, analizlerin PROCESS makrosu gibi SPSS'te yaygınlaşmış araçlara dayandığı ya da danışmanın ve ortak yazarların aynı dosya üzerinde SPSS ile çalıştığı durumlarda SPSS'te kalmak daha az sürtünme yaratır. Ekip içinde tek bir yazılımda birleşmek, iki programın tablolarını eşleştirmeye çalışmaktan çoğu zaman daha verimlidir.
Her iki durumda da veri dosyasının yapısı aynı özeni gerektirir. Jamovi SPSS'in .sav dosyalarını doğrudan açabildiği için iki program arasında geçiş genellikle kolaydır; ancak değer etiketleri, eksik değer kodları ve ölçüm düzeyleri dosya açıldıktan sonra yeniden kontrol edilmelidir.
Programdan bağımsız olarak değişmeyenler
Hangi yazılım seçilirse seçilsin, analizin savunulabilirliği aynı adımlara dayanır: araştırma sorusuna uygun testin seçilmesi, varsayımların denetlenmesi, etki büyüklüğü ve güven aralığının raporlanması ve bulguların tez biçimine uygun tablolarla sunulması. Bu adımlarda destek arayan araştırmacılar SPSS analizi sayfasında veri kontrolü, hipoteze uygun test seçimi ve sonuç yorumlamanın nasıl ele alındığını inceleyebilir. Analiz planının tezin bütünüyle ilişkilendirilmesi ise tez istatistik analizi kapsamında açıklanmaktadır.