Model model özel Hayes içeriği

Moderasyon (düzenleyici etki)

Hayes PROCESS Model 2Çift moderatörlü (eklemeli) moderasyon

Model 2, X ile Y arasındaki ilişkinin iki ayrı düzenleyiciye (W ve Z) göre değişip değişmediğini X·W ve X·Z terimleriyle aynı anda sınar; iki düzenleyicinin etkisi eklemelidir, üçlü etkileşim yoktur.

b₁XYWZ
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 2'de Y; X, W, Z ve iki çarpım terimiyle yordanır: Y = b₁X + b₂W + b₃Z + b₄(X·W) + b₅(X·Z). Buna göre X'in koşullu etkisi b₁ + b₄W + b₅Z biçimindedir. Her düzenleyici X'in eğimini kendi katsayısı kadar kaydırır ve bu kayma diğer düzenleyicinin düzeyinden bağımsızdır. Eklemeli moderasyon adı buradan gelir: W'nin yaptığı düzenleme, Z hangi düzeyde olursa olsun aynı büyüklüktedir.

Bu yapı Model 1'in iki ayrı kopyasını çalıştırmaktan farklıdır. İki düzenleyici aynı denklemde yer aldığı için b₄, Z sabit tutulduğunda W'nin düzenleyici etkisini; b₅ ise W sabit tutulduğunda Z'nin düzenleyici etkisini gösterir. Model 3'ten farkı da açıktır: Model 2'de X·W·Z terimi yoktur, dolayısıyla W'nin düzenleyici etkisinin Z'ye göre değiştiği varsayılmaz. Kuram böyle bir koşullu düzenleme öngörüyorsa doğru seçim Model 3'tür.

Koşullu etkiler W ve Z değerlerinin her bir kombinasyonu için ayrı ayrı hesaplanır. Bu nedenle çıktı tek boyutlu bir liste değil, bir ızgaradır. Raporlamada bu ızgaranın tamamını yazmak yerine kuramsal olarak anlamlı kombinasyonları seçmek, okuru gereksiz satırlardan korur.

İstatistiksel gösterim

Y = i + b₁X + b₂W + b₃Z + b₄(X·W) + b₅(X·Z)

X'in Y üzerindeki koşullu etkisi: b₁ + b₄W + b₅Z

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Spor bilimleri araştırmasından bir örnek

Lisanslı orta mesafe koşucularında haftalık antrenman yükünün (X) sezon içindeki aşırı yorgunluk belirtileriyle (Y) ilişkili olduğu biliniyor. Araştırmacı iki koruyucu etkeni birlikte ele almak istiyor: gece uyku süresi (W) ve sporcunun yarışma deneyimi yılı (Z). Beklenti, her iki değişkenin de antrenman yükü arttıkça ortaya çıkan yorgunluk artışını zayıflatmasıdır.

Kuramsal çerçeve uyku ile deneyimin birbirinden bağımsız iki tampon gibi çalıştığını, yani uykunun koruyucu katkısının deneyime göre değişmediğini öngörüyor. Bu öngörü Model 2'ye karşılık gelir. Antrenman yükü × uyku ve antrenman yükü × deneyim terimleri aynı modelde sınanır; ardından antrenman yükünün yorgunluk üzerindeki etkisi, örneğin kısa uyku–az deneyim ile uzun uyku–çok deneyim kombinasyonlarında karşılaştırılır.

SPSS PROCESS komutu

process y=yorgunluk /x=yuk /w=uyku /z=deneyim /model=2 /center=1 /plot=1 .

Uyku süresi diyagramdaki W rolünü /w= ile, deneyim yılı Z rolünü /z= ile üstlenir. center=1 kullanıldığında X, W ve Z çarpıma girmeden önce ortalamalarından arındırılır; böylece b₁, uyku ve deneyim ortalama düzeydeyken antrenman yükünün etkisi olarak okunur. Sürekli düzenleyiciler için varsayılan koşul değerleri 16., 50. ve 84. yüzdeliklerdir; iki düzenleyicide bu değerlerin çaprazlanmasıyla dokuz satırlık bir koşullu etki tablosu oluşur. moments=1 bu kesimleri ortalama ve ±1 SS ile değiştirir; araştırmacının seçtiği belirli değerler için wmodval= ve zmodval= kullanılabilir. X'in eğimi W ve Z tarafından üçlü terim olmadan, eklemeli biçimde düzenlendiğinden PROCESS bu yol için Johnson-Neyman çıktısı üretmez; bu nedenle komutta jn=1 yer almaz.

Çıktıda nereye bakılır?

  • Model tablosunda “Int_1” (X·W, b₄) ve “Int_2” (X·Z, b₅) satırları: her düzenleyicinin, diğeri sabitken X'in eğimini ne kadar değiştirdiğini gösterir. Hangi Int satırının hangi çarpıma karşılık geldiği “Product terms key” bölümünde yazılıdır.
  • “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” tablosu: X*W ve X*Z satırları her etkileşimin tek başına eklediği varyansı (R2-chng), BOTH satırı ise iki terimin birlikte katkısını F testiyle verir.
  • “Conditional effects of the focal predictor at values of the moderator(s)”: W ve Z değerlerinin her kombinasyonunda X'in etkisi, standart hatası, p değeri ve güven aralığı.
  • plot=1 kullanıldıysa grafik için değer tablosu: X, W ve Z'nin seçilen düzeylerinde Y'nin tahmin edilen değerleri; bu tablodan iki panelli bir etkileşim grafiği çizilebilir.

Komşu modellerden farkı

  • Model 1: Tek düzenleyici (W) vardır; Z ve X·Z terimi modelde yer almaz.
  • Model 3: X·W·Z üçlü etkileşimi eklenir; W'nin düzenleyici etkisi Z'nin düzeyine göre değişebilir.
  • Model 9: Aynı eklemeli iki düzenleyici yapısı bir aracılık modelinin X→M yoluna taşınır; dolaylı etki W ve Z'ye koşullu olur.

Raporlama örneği

Uyku süresi ve yarışma deneyiminin, antrenman yükü ile aşırı yorgunluk arasındaki ilişkiyi düzenleyip düzenlemediği PROCESS Model 2 ile incelenmiştir. Antrenman yükü × uyku etkileşimi (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]) ve antrenman yükü × deneyim etkileşimi (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]) ayrı ayrı raporlanmıştır; iki etkileşim teriminin birlikte katkısı ΔR² = [ ], F([ ], [ ]) = [ ], p = [ ] olarak bulunmuştur. Antrenman yükünün yorgunluk üzerindeki koşullu etkisi kısa uyku ve düşük deneyim düzeyinde [ ], uzun uyku ve yüksek deneyim düzeyinde [ ] olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • İki düzenleyiciyi Model 1 ile ayrı ayrı analiz edip sonuçları yan yana raporlamak. Bu durumda her etkileşim diğer düzenleyici kontrol edilmeden tahmin edilir ve b₄ ile b₅ Model 2'deki anlamlarını taşımaz.
  • Model 2 sonuçlarından “uykunun koruyucu etkisi deneyimli sporcularda daha güçlü” gibi bir sonuç çıkarmak. Bu bir üçlü etkileşim iddiasıdır ve yalnız Model 3 ile sınanabilir.
  • BOTH satırı anlamlı diye iki düzenleyicinin de ayrı ayrı desteklendiğini söylemek. Ortak test anlamlıyken terimlerden biri tek başına anlamsız olabilir; karar her Int satırı için ayrıca verilir.
  • Dokuz satırlık koşullu etki tablosunun tamamını yorumsuz biçimde metne aktarmak. Kuramsal soruya yanıt veren birkaç kombinasyon seçilmeli, gerisi tablo olarak eklenmelidir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Tanriverdi, Ö., & Soylu, A. (2026). The moderating role of life satisfaction and searching for meaning in life in the relationship between sleep quality and stress, anxiety, and depression in patients undergoing hemodialysis treatment. BMC Psychology, 14(1), 913.

Çalışmanın bulgusu: 110 hemodiyaliz hastasından oluşan örneklemde yaşam doyumu, stres ile uyku kalitesi arasındaki ilişkide tampon işlevi görmektedir: yaşam doyumu yükseldikçe stresin uyku kalitesiyle bağlantısı zayıflamaktadır. Bu düzenleyici etkiye işaret eden etkileşim terimi anlamlıdır (β = −0.041, %95 güven aralığı [−0.077, −0.006], p = .024); güven aralığı (etkinin gerçek değerinin %95 olasılıkla içinde bulunduğu aralık) sıfırı içermediği için etki istatistiksel olarak anlamlı kabul edilir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 2, tek bir X-Y ilişkisi üzerinde iki ayrı moderatörün (W ve Z) eklemeli etkisini test eder; burada X = stres/anksiyete/depresyon, Y = uyku kalitesi (PSQI), W = yaşam doyumu, Z = yaşamda anlam arayışı. Makale kavramsal çerçeveyi açıkça 'PROCESS macro model 2' olarak sunmaktadır.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

İlişkili modeller