Model model özel Hayes içeriği

Moderasyon (düzenleyici etki)

Hayes PROCESS Model 3Üçlü etkileşimli moderasyon

Model 3, X'in Y üzerindeki etkisini W'nin düzenleyip düzenlemediğini ve bu düzenlemenin de üçüncü bir değişkene (Z) göre değişip değişmediğini X·W·Z terimiyle sınar; moderasyonun moderasyonu olarak da adlandırılır.

b₁XYWZ
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 3'ün denklemi tüm iki yönlü çarpımları ve üçlü çarpımı içerir: Y = b₁X + b₂W + b₃Z + b₄(X·W) + b₅(X·Z) + b₆(W·Z) + b₇(X·W·Z). X'in koşullu etkisi b₁ + b₄W + b₅Z + b₇W·Z olur. Buradaki kilit katsayı b₇'dir: W'nin X–Y ilişkisini düzenleme gücünün Z bir birim arttığında ne kadar değiştiğini gösterir. Başka bir ifadeyle, b₄ + b₇Z ifadesi Z'nin her düzeyinde ayrı bir X·W etkileşimi tanımlar.

Model 2 ile karşılaştırıldığında fark yalnız bir terim gibi görünse de yorum köklü biçimde değişir. Model 2'de W'nin düzenleyici katkısı sabittir; Model 3'te ise bu katkının kendisi koşulludur. Bu nedenle b₇ anlamlı olduğunda alt düzey katsayılar (b₄, b₅) tek başına yorumlanmaz; onlar yalnız diğer değişkenler sıfırdayken geçerli koşullu değerlerdir.

Üçlü etkileşimi saptamanın istatistiksel gücü, aynı örneklemde iki yönlü bir etkileşimi saptamaya göre genellikle daha düşüktür. Bu yüzden Model 3, kuramın açık biçimde koşullu bir düzenleme öngördüğü durumlar için ayrılmalı; veri içinde “belki vardır” diye denenen keşifsel bir model olarak kullanılmamalıdır.

İstatistiksel gösterim

Y = i + b₁X + b₂W + b₃Z + b₄(X·W) + b₅(X·Z) + b₆W·Z + b₇(X·W·Z)

X'in Y üzerindeki koşullu etkisi: b₁ + b₄W + b₅Z + b₇W·Z

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Klinik psikoloji araştırmasından bir örnek

Ayaktan başvuran yetişkinlerde ruminasyonun (X) depresif belirti düzeyini (Y) yordadığı iyi bilinen bir bulgudur. Araştırmacı öz-şefkatin (W) bu ilişkiyi zayıflattığını, ancak bu tampon etkinin çocukluk çağı travma öyküsü (Z; var/yok) bulunan kişilerde belirgin biçimde azaldığını öne sürüyor. Soru yalnız “öz-şefkat tampon mu?” değil, “öz-şefkatin tampon işlevi travma öyküsüne göre değişiyor mu?” sorusudur.

Bu ikinci soru Model 3'ü gerektirir. Ruminasyon × öz-şefkat × travma terimi anlamlıysa, ruminasyon × öz-şefkat etkileşimi travma öyküsü olan ve olmayan gruplarda ayrı ayrı incelenir. Örneğin tampon etki travma öyküsü olmayanlarda belirginken öyküsü olanlarda zayıf kalabilir; bu örüntü klinik müdahalelerin hedeflenmesi açısından doğrudan anlam taşır.

SPSS PROCESS komutu

process y=depresyon /x=ruminasyon /w=ozsefkat /z=travma /model=3 /center=2 /plot=1 .

Öz-şefkat birincil düzenleyici olarak /w= ile, travma öyküsü onu koşullayan değişken olarak /z= ile tanımlanmıştır. Bu ayrım keyfî değildir: üçlü etkileşimin sayısal testi W ile Z yer değiştirse de aynı kalır, ancak PROCESS koşullu X·W etkileşimini Z'nin değerlerinde raporladığı için birincil düzenleyici /w=, onu koşullayan değişken /z= olarak girilmelidir. center=2 yalnız sürekli değişkenleri (burada ruminasyon ve öz-şefkat) merkezler ve 0/1 kodlu travma değişkenini olduğu gibi bırakır. plot=1, üç değişkenin seçilen değerlerinde Y'nin tahminlerini üretir; travma gibi iki değerli bir Z için koşullar otomatik olarak bu iki değerdir.

Çıktıda nereye bakılır?

  • Model tablosunda “Int_4” satırı (X·W·Z, b₇): üçlü etkileşimin katsayısı ve güven aralığı. Int numaralarının hangi çarpıma karşılık geldiği “Product terms key” bölümünde yazılıdır.
  • “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” tablosu: bu modelde yalnız X*W*Z satırı yer alır; üçlü terimin eklediği varyans (R2-chng), F ve p değeri. Moderasyonun moderasyonu kararı bu satıra dayanır.
  • “Test of conditional X*W interaction at value(s) of Z” tablosu: Z'nin her düzeyinde X·W etkileşiminin büyüklüğü ve testi. Örnekte, öz-şefkatin tampon etkisinin travma öyküsü olan ve olmayan gruplardaki ayrı ayrı durumu buradan okunur.
  • “Conditional effects of the focal predictor at values of the moderator(s)”: W ve Z kombinasyonlarında ruminasyonun depresyon üzerindeki koşullu etkileri.

Komşu modellerden farkı

  • Model 1: Tek düzenleyici vardır; ne Z ne de üçlü etkileşim modelde yer alır.
  • Model 2: W ve Z aynı modelde X'i düzenler ama X·W·Z terimi yoktur; iki düzenleme birbirinden bağımsız varsayılır.
  • Model 11: Aynı üçlü etkileşim yapısı bir aracılık modelinin X→M yoluna taşınır; dolaylı etki W ve Z'nin birlikte düzeyine koşullu olur.

Raporlama örneği

Öz-şefkatin, ruminasyon ile depresif belirtiler arasındaki ilişkideki düzenleyici rolünün çocukluk çağı travma öyküsüne göre değişip değişmediği PROCESS Model 3 ile incelenmiştir. Ruminasyon × öz-şefkat × travma öyküsü etkileşimi anlamlı bulunmuştur (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], F([ ], [ ]) = [ ], p = [ ]). Ruminasyon × öz-şefkat etkileşimi travma öyküsü olmayan katılımcılarda b = [ ], p = [ ]; travma öyküsü olan katılımcılarda b = [ ], p = [ ] olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • Üçlü etkileşim anlamlı olduğu hâlde b₄'ü (X·W) “öz-şefkatin genel tampon etkisi” diye yorumlamak. Bu katsayı yalnız Z = 0 iken, örnekte travma öyküsü olmayan grupta geçerlidir.
  • W ve Z rollerini kuramdan bağımsız atamak. Test aynı çıksa da “Test of conditional X*W interaction” tablosu /z= değişkeninin değerlerinde üretildiği için yanlış atama raporlanan alt analizleri değiştirir.
  • İki değerli Z'yi center=1 ile merkezlemek ve ardından koşullu sonuçları 0 ile 1 değerleri üzerinden yorumlamak. center=1 tüm çarpım değişkenlerini merkezler; kategori değerleri kayar.
  • Üçlü etkileşim anlamsız çıktığında alt örneklemlerde ayrı ayrı Model 1 çalıştırıp farklı sonuçları üçlü etkileşimin kanıtı gibi sunmak.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Satish, G., & Kumar, N. (2026). Buffering the impact of childhood adversity: moderated moderation effects of mindfulness and psychological capital on social functioning among women in Kerala. European Journal of Psychotraumatology, 17(1), 2646756.

Çalışmanın bulgusu: 139 kadından oluşan örneklemde, çocukluk çağı olumsuz yaşantılarının (ACEs) sosyal işlevsellikteki bozulma üzerindeki etkisi, bilinçli farkındalık ile psikolojik sermayenin birlikte aldığı düzeye bağlı olarak değişmektedir. Üç yönlü etkileşim (üç değişkenin çarpım teriminin etkisi) anlamlı ve negatiftir (b = −0.51, p = .003, %95 GA [−0.85, −0.17]); yani iki koruyucu kaynak birlikte yükseldikçe olumsuz yaşantıların zararlı etkisi hafiflemektedir. Bu etkileşim, açıklanan varyansa yüzde 5'lik ek katkı sağlamıştır (ΔR² = .05, F(1, 130) = 8.94, p < .001).

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 3, üç yönlü etkileşimli 'moderated moderation' (düzenlenmiş düzenleyicilik) modelidir; X = çocukluk çağı olumsuz yaşantıları, Y = sosyal işlevsellik, W = bilinçli farkındalık, Z = psikolojik sermaye. Analiz 'PROCESS macro (Model 3)' ile yürütülmüştür.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geçİletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 1 - Basit moderasyontek moderatörlü temel hali
Model 2Model 4