Model model özel Hayes içeriği

Aracılık

Hayes PROCESS Model 4Basit / paralel aracılık

Model 4, X ile Y arasındaki ilişkide M'nin üstlendiği aracılık rolünü inceler. Dolaylı etki a·b çarpımıyla ifade edilir ve bootstrap güven aralığıyla değerlendirilir. Birden çok aracı tanımlandığında aracılar paralel olarak modellenir.

abc′XYM
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 4, X ile Y arasındaki ilişkide M'nin üstlendiği aracılık rolünü inceler. Dolaylı etki a·b çarpımıyla ifade edilir ve bootstrap güven aralığıyla değerlendirilir. Birden çok aracı tanımlandığında aracılar paralel olarak modellenir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X

Y = i + c′X + b₁M

Dolaylı etki (X → M → Y): a₁ · b₁

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Nasıl yorumlanır?

Algılanan stresin (X) satın alma niyetini (Y) duygusal tükenmişlik (M) aracılığıyla mı etkilediğini merak ettiğinizi varsayalım. Model 4, bu varsayımı dolaylı etki üzerinden sınar ve belirsizliği bootstrap güven aralığıyla değerlendirir. Böylece yalnız toplam ilişki değil, öngörülen mekanizmanın verilerle ne ölçüde desteklendiği de tartışılabilir.

Kuramsal model belirlendikten sonra değişkenlerin ölçüm düzeyi, örneklem yapısı, varsayımlar ve raporlanacak etki türü birlikte değerlendirilir. Yorum, yalnız p değerine değil; etki yönü, güven aralığı ve modelin kuramsal gerekçesiyle birlikte yapılmalıdır.

Model seçimi ve raporlama sınırları

Model numarası araştırma sorusu ve kuramsal yol yapısına göre seçilir. Birden fazla modeli deneyip yalnız anlamlı olanı raporlamak uygun değildir. Kesitsel veride bulunan dolaylı etki, tek başına nedensel bir mekanizmayı kanıtlamaz. Düzenleyicilik burada moderation anlamındadır; bir ilişkinin başka bir değişkene göre değişmesini inceler.

Rapor; değişken rollerini, model numarasını, örneklemi, varsa kontrol değişkenlerini ve bunların gerekçesini açıklamalıdır. Dolaylı etki hesaplandıysa bootstrap tekrar sayısı ve güven aralığı yöntemi belirtilir.Makale ve hakem revizyonu rehberi bu sonuçların raporlanmasına ilişkin kontrol adımlarını açıklar.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Fırat, İ. (2026). The effect of proactive personality on entrepreneurial intention among teachers: The mediating role of general self-efficacy and the moderating role of psychological well-being. Yönetim Bilimleri Dergisi, 24(59), 331-375.

Çalışmanın bulgusu: Aynı 501 öğretmenlik örneklemde proaktif kişilik, girişimcilik niyetini hem doğrudan hem de genel öz yeterlik üzerinden dolaylı olarak beslemektedir: proaktif kişilik arttıkça öz yeterlik, öz yeterlik arttıkça da girişimcilik niyeti yükselmektedir. Doğrudan etki anlamlıdır (β = 0.54, p < .001). Öz yeterlik üzerinden geçen dolaylı etki (X'in Y'yi aracı değişken aracılığıyla etkilediği kısım) de anlamlıdır (β = 0.20, %95 GA [0.09, 0.32], p < .001); bu etki 5000 yeniden örneklemli bootstrap yöntemiyle sınanmış ve güven aralığı sıfırı içermediği için öz yeterliğin kısmi aracı rolü desteklenmiştir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Türkiye'de öğretmen örnekleminde tek aracılı klasik aracılık hipotezi için Model 4 tercih edilmiş; X = proaktif kişilik, M = genel öz yeterlik, Y = girişimcilik niyeti. Dolaylı etki 5000 yeniden örneklemli bootstrap ile sınanmıştır.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

İlişkili modeller