Hayes PROCESS Model 11Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z)

Model 11, X→M yolunun W tarafından düzenlenmesinin de Z'ye göre değiştiği üçlü etkileşimli birinci aşama modelidir; dolaylı etkinin bu koşullu yapısı moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksiyle sınanır.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 11'de aracı denklemi Model 3'ün tam yapısını taşır: M = a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z) + a₆(W·Z) + a₇(X·W·Z). Sonuç denklemi sadedir: Y = c′X + b₁M. Koşullu dolaylı etki (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z)·b₁ ifadesiyle hesaplanır. Doğrudan etki düzenlenmez.

Model 9 ile karşılaştırıldığında belirleyici fark a₇ terimidir. Bu terim varken dolaylı etkinin W'ye göre değişim hızı sabit değildir; Z'nin düzeyine göre (a₄ + a₇Z)·b₁ olarak değişir. PROCESS bu değeri Z'nin seçilen düzeylerinde koşullu moderasyonlu aracılık indeksi olarak verir. Bu koşullu indekslerin Z'ye göre değişim hızı ise a₇·b₁'dir ve moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi adını alır.

Çıkarım hiyerarşik ilerler. Önce moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksine bakılır; bu indeksin güven aralığı sıfırı içermiyorsa W'nin dolaylı etki üzerindeki düzenleyici rolünün Z'ye bağlı olduğu söylenir ve koşullu indeksler yorumlanır. Aralık sıfırı içeriyorsa üçlü yapı desteklenmemiştir ve daha yalın bir modelin gerekçesi değerlendirilir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z) + a₆W·Z + a₇(X·W·Z)

Y = i + c′X + b₁M

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · b₁

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Turizm araştırmasından bir örnek

Kapadokya'yı ziyaret eden yabancı turistlerle yapılan bir çalışmada yerel halkla kurulan etkileşimin niteliği (X) tekrar ziyaret niyetiyle (Y) ilişkili bulunuyor. Araştırmacı bu ilişkinin yer bağlılığı (M) üzerinden işlediğini düşünüyor: anlamlı yerel temaslar destinasyona duygusal bağ oluşturuyor, bağlılık da geri dönme isteğini artırıyor.

Yerel etkileşimin bağlılığa dönüşme gücünün turistin ülkesiyle Türkiye arasındaki algılanan kültürel uzaklığa (W) göre değiştiği öne sürülüyor. Ancak bu düzenlemenin ziyaret türüne (Z; ilk ziyaret/tekrar ziyaret) bağlı olduğu da düşünülüyor: kültürel uzaklığın etkileşimin etkisini artırması ilk kez gelenlerde belirginken tekrar gelenlerde zayıflayabilir. Bu koşullu düzenleme beklentisi Model 11'e karşılık gelir.

SPSS PROCESS komutu

process y=tekrar /x=etkilesim /m=bagliligi /w=kulturel /z=ziyaret /model=11 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 .

Kültürel uzaklık /w=, ziyaret türü /z= ile girilmiştir. Üçlü etkileşimde atama yorum açısından önemlidir: PROCESS koşullu moderasyonlu aracılık indekslerini W'nin rolü için Z'nin değerlerinde raporlar; bu nedenle düzenleyici rolü asıl incelenen değişken /w=, onu koşullayan değişken /z= olarak girilir. center=2 sürekli değişkenleri (etkileşim niteliği ve kültürel uzaklık) merkezler, 0/1 kodlu ziyaret türünü değiştirmez. Bootstrap sayısını artırmak gücü yükseltmez; üçlü etkileşimin düşük gücü ancak yeterli örneklem büyüklüğüyle telafi edilir ve bu, veri toplamadan önce planlanmalıdır.

Çıktıda nereye bakılır?

M tablosunda “Int_4” (X·W·Z, a₇) satırı ve “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” içindeki X*W*Z testi: üçlü etkileşimin birinci aşamadaki testi.
“Conditional indirect effects of X on Y” tablosu: W ve Z kombinasyonlarında dolaylı etkiler, BootSE ve bootstrap güven aralıkları.
Moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi: a₇·b₁ ve bootstrap güven aralığı. Moderasyonun moderasyonuna ilişkin karar bu değere dayanır.
Z'nin her düzeyi için W'ye ilişkin koşullu moderasyonlu aracılık indeksleri: dolaylı etkinin W'ye göre değişim hızı ((a₄ + a₇Z)·b₁) ve güven aralığı. Örnekte ilk ve tekrar ziyaretçiler için ayrı satırlar oluşur.

Komşu modellerden farkı

Model 9: W ve Z, X→M yolunu eklemeli biçimde düzenler; X·W·Z yoktur ve iki kısmi indeks raporlanır.
Model 12: Aynı üçlü etkileşim doğrudan yolda (c′) da yer alır.
Model 13: X→M yolunda aynı üçlü yapı korunur; doğrudan yol yalnız W ile düzenlenir.
Model 3: Üçlü etkileşim aracı olmadan doğrudan X–Y ilişkisine uygulanır.

Raporlama örneği

Yer bağlılığının, yerel halkla etkileşim ile tekrar ziyaret niyeti arasındaki aracılık rolünün kültürel uzaklık tarafından düzenlenip düzenlenmediği ve bu düzenlemenin ziyaret türüne göre değişip değişmediği PROCESS Model 11 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi anlamlı bulunmuştur (indeks = [ ], BootSE = [ ], %95 BootGA [ , ]). Kültürel uzaklığa ilişkin koşullu moderasyonlu aracılık indeksi ilk ziyaretçilerde [ ] (%95 BootGA [ , ]), tekrar ziyaretçilerde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksine bakmadan koşullu moderasyonlu aracılık indekslerinden birinin anlamlı olmasını üçlü yapının kanıtı saymak.
a₇'nin anlamlılığını dolaylı etkinin moderasyonunun yeterli kanıtı olarak sunmak. a₇ yalnız birinci aşamadaki etkileşimdir; dolaylı etki için indeks (a₇·b₁) sınanır.
Örneklemi Z'ye göre ikiye bölüp her grupta Model 7 çalıştırmak ve iki indeks arasındaki farkı göz kararı yorumlamak. Grupların farkı tek modelde a₇·b₁ ile test edilir.
/w= ve /z= rollerini kuramdan bağımsız atamak; koşullu indeks tablosu bu atamaya göre üretildiği için yorum yanlış değişkene bağlanır.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Huang, J., Liu, J., Wang, Q., Luo, X., Ma, Y., Zong, T., & Zhu, Y. (2025). Resilience and bedtime procrastination among Chinese college students: the mediating role of perceived stress and moderating roles of self-compassion and gender. BMC Psychiatry, 25(1), 808.

Çalışmanın bulgusu: 5.153 üniversite öğrencisinden oluşan geniş örneklemde, dayanıklılık algılanan stresi azaltmakta, azalan stres de uyku saatini erteleme davranışını düşürmektedir; bu dolaylı etki anlamlıdır (β = −0.41, %95 GA [−0.44, −0.39]). Dayanıklılığın stresi azaltıcı etkisi öz şefkat düzeyine bağlıdır: etkileşim terimi anlamlıdır (β = −0.11, p < .001, %95 GA [−0.12, −0.09]), yani öz şefkat yükseldikçe dayanıklılığın stres üzerindeki koruyucu etkisi güçlenmektedir. Ayrıca dayanıklılık × öz şefkat × cinsiyet üçlü etkileşimi de anlamlıdır (β = 0.05, t = 2.86, p < .01); bu, söz konusu düzenleyici örüntünün cinsiyete göre de farklılaştığını gösterir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 11, a-yolunun iki moderatörün üç yönlü etkileşimiyle düzenlendiği çift moderatörlü aracılık modelidir; X = dayanıklılık, M = algılanan stres, Y = uyku erteleme, moderatörler = öz şefkat ve cinsiyet. Metin 'the PROCESS macro (Model 11) was performed to analyze the dual moderated mediation model' ifadesini içerir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 12 - Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z · c′: W,WZ,Z)c′ yolu da moderasyonlu hali Model 18 - Koşullu aracılık (b: Q,V,VQ)aynısı b-yolunda (ikinci aşama)

Model 10 Model 12