Hayes PROCESS Model 6Seri aracılık

Model 6, X'in Y üzerindeki etkisinin sıralı aracılar (X→M₁→M₂→Y) üzerinden taşınıp taşınmadığını sınar; aracılar arasındaki d-yolu da tahmin edilir ve zincirin tamamı dâhil her özgül dolaylı etki ayrı ayrı raporlanır.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 6'da aracılar bir zincir oluşturur: X ilk aracıyı, ilk aracı ikinci aracıyı, ikinci aracı da Y'yi etkiler. Model 4'ten farkı aracılar arasındaki d₂₁ yolunun tahmin edilmesidir; her aracı kendisinden önceki tüm değişkenlerle yordanır.

İki aracılı bir zincirde üç ayrı özgül dolaylı etki vardır: yalnız M₁ üzerinden (a₁·b₁), yalnız M₂ üzerinden (a₂·b₂) ve zincirin tamamı üzerinden (a₁·d₂₁·b₂). Seri aracılık hipotezinin kanıtı üçüncüsüdür; diğer ikisi zincirin dışındaki yolları gösterir.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X

M₂ = i + a₂X + d₁M₁

Y = i + c′X + b₁M₁ + b₂M₂

Dolaylı etki (X → M₁ → Y): a₁ · b₁

Dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): a₁ · d₁ · b₂

Dolaylı etki (X → M₂ → Y): a₂ · b₂

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Örgütsel davranış araştırmasından bir örnek

Bir hastane çalışanları örnekleminde dönüşümcü liderlik algısının (X) işten ayrılma niyetiyle (Y) ters yönde ilişkili olduğu bulunmuş. Araştırmacının kuramsal beklentisi şu sırayı izliyor: liderlik önce psikolojik güçlendirmeyi (M₁) artırıyor, güçlendirme iş tatminini (M₂) yükseltiyor, iş tatmini de ayrılma niyetini azaltıyor.

Bu sıralı mekanizma Model 6 ile sınanır. “Liderlik → güçlendirme → tatmin → ayrılma niyeti” zincirinin dolaylı etkisi anlamlıysa öngörülen seri mekanizma desteklenmiş olur; aracıların sırası ise veriyle değil kuramla gerekçelendirilir. Ayrıca zincirin parçalarından birinin tek başına anlamlı olması bu hipotezi desteklemek için yeterli değildir.

SPSS PROCESS komutu

process y=ayrilma /x=liderlik /m=guclendirme tatmin /model=6 /boot=5000 /seed=2026 /contrast=1 .

m= listesindeki sıra zincirin sırasıdır: ilk yazılan M₁, ikinci yazılan M₂ olur. Sıra kuramsal gerekçeyle belirlenmelidir. contrast=1 özgül dolaylı etkileri ikili olarak karşılaştırır. Aracı sayısı arttıkça özgül dolaylı etki sayısı hızla büyür (k aracıda 2ᵏ−1); bu nedenle zincir genellikle iki ya da üç aracıyla sınırlı tutulur.

Çıktıda nereye bakılır?

Her aracının sonuç değişken olduğu tablolar: M₁ tablosunda a₁; M₂ tablosunda a₂ ve d₂₁ (M₁'in katsayısı).
Y tablosunda b₁, b₂ ve doğrudan etki c′.
“Indirect effect(s) of X on Y” tablosu: TOTAL satırı ve Ind1, Ind2, Ind3 satırları. Hangi Ind satırının hangi yola karşılık geldiği altta “Indirect effect key” bölümünde yazılıdır.
contrast=1 kullanıldıysa “(C1), (C2)…” satırları: özgül dolaylı etkiler arasındaki farkın bootstrap güven aralığı.

Komşu modellerden farkı

Model 4: Aracılar paraleldir; aracılar arasında d-yolu tahmin edilmez.
Model 80: Paralel aracılar ortak bir son aracıya bağlanır.
Model 81: İlk aracı, kendisinden sonra gelen paralel aracıların ortak öncülüdür.
Model 83: Aynı seri zincire W eklenir; W yalnız X→M₁ yolunu düzenler.

Raporlama örneği

Psikolojik güçlendirme ve iş tatmininin, dönüşümcü liderlik ile işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkideki seri aracılık rolü PROCESS Model 6 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Liderlik → güçlendirme → tatmin → ayrılma niyeti yolunun dolaylı etkisi anlamlı bulunmuştur (a₁·d₂₁·b₂ = [ ], BootSE = [ ], %95 BootGA [ , ]). Yalnız güçlendirme üzerinden dolaylı etki [ ], yalnız iş tatmini üzerinden dolaylı etki [ ] olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

m= listesine aracıları kuramsal sıradan farklı yazmak. PROCESS sırayı listeden alır; sıra değişirse test edilen zincir de değişir.
Toplam dolaylı etki (TOTAL) anlamlı diye seri aracılığın desteklendiğini söylemek. Seri hipotezin testi yalnız a₁·d₂₁·b₂ satırıdır.
Yalnız d₂₁ yolunun anlamlı olmasını zincirin kanıtı saymak; zincir üç katsayının çarpımıyla değerlendirilir.
Aracıların zaman sırasını kesitsel veriyle kanıtlanmış gibi sunmak. Sıra kuramsal bir varsayımdır ve sınırlılık olarak belirtilmelidir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Öztürk, S. (2026). Exploring the link between valued living and problematic social media use: The serial mediating roles of self-control and doomscrolling. Klinik Psikoloji Dergisi (Journal of Clinical Psychology Research), çevrimiçi ön yayın.

Çalışmanın bulgusu: 511 üniversite öğrencisinden oluşan örneklemde, değer odaklı yaşam güçlendikçe problemli sosyal medya kullanımı azalmakta ve bu ilişki büyük ölçüde öz kontrol ile felaket kaydırması (doomscrolling) üzerinden işlemektedir. Toplam dolaylı etki (tüm aracı yolların toplamı) anlamlıdır (SE = 0.02, %95 GA [−0.241, −0.124]; güven aralığı sıfırı içermemektedir). Değer odaklı yaşam → öz kontrol → felaket kaydırması → problemli kullanım biçimindeki seri aracılık yolu da anlamlıdır (etki = −0.018, %95 GA [−0.034, −0.006]); yalnızca öz kontrol üzerinden geçen tek aracılı yol ise en güçlü dolaylı katkıyı sağlamıştır (etki = −0.155, %95 GA [−0.214, −0.100]).

Model seçimi ve değişken rolleri: İki aracının nedensel zincir oluşturduğu (öz kontrol → doomscrolling) hipotezi nedeniyle Model 6 seçilmiş; X = değer odaklı yaşam, M₁ = öz kontrol, M₂ = doomscrolling, Y = problemli sosyal medya kullanımı.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 83 - Seri aracılık — W ilk a-yolundaseri zincire moderatör ekler Model 80 - Paralel + ortak son aracıparalel + ortak son aracı

Model 5 Model 7