Model model özel Hayes içeriği

Koşullu aracılık — karma moderasyon

Hayes PROCESS Model 5Aracılık + doğrudan yol moderasyonu

Model 5, X'in Y üzerindeki etkisinin bir aracı (M) üzerinden taşınmasını sınarken yalnız doğrudan yolun (X→Y) düzenleyiciye (W) göre değiştiğini kabul eder; dolaylı etki koşulsuz, doğrudan etki koşulludur.

abc′XYMW
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 5'te iki denklem vardır. Aracı denklemi Model 4'teki gibi sadedir: M = a₁X. Y denkleminde ise W ve X·W terimleri yalnız doğrudan yolu etkiler: Y = c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M. Dolayısıyla dolaylı etki a₁·b₁ tek bir sayıdır; doğrudan etki ise c′₁ + c′₃W biçiminde W'nin her düzeyinde ayrı hesaplanır.

Bu modeli komşularından ayıran nokta, düzenleyicinin mekanizmaya dokunmamasıdır. Model 7'de W birinci aşamayı, Model 14'te düzenleyici ikinci aşamayı (M→Y) düzenler ve dolaylı etki koşullu hâle gelir; Model 5'te ise aracı üzerinden taşınan kısım herkes için aynıdır, yalnız aracıyla açıklanmayan kalan ilişki koşullara göre değişir. Bu yüzden Model 5'te moderasyonlu aracılık indeksi hesaplanmaz.

Model 5, aracılık hipotezinin yanında “aracının açıklayamadığı kısım kimi gruplarda daha güçlü” biçiminde ikinci bir hipotez taşıyan çalışmalar için uygundur. W'nin aracılık yollarını da etkilediği düşünülüyorsa Model 8 ya da Model 15 düşünülmelidir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M

Dolaylı etki (X → M → Y): a₁ · b₁

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Diş hekimliği araştırmasından bir örnek

Diş hekimi kaygısı (X) yüksek olan yetişkinlerin ağız sağlığına bağlı yaşam kalitesinin (Y) daha düşük olduğu gözleniyor. Araştırmacının ilk beklentisi bu ilişkinin önemli bir kısmının düzenli kontrol randevularından kaçınma (M) üzerinden işlemesidir: kaygı kaçınmayı artırır, ertelenen tedaviler de yaşam kalitesini düşürür.

İkinci beklenti ise kaçınmayla açıklanmayan doğrudan ilişkiye yöneliktir. Kaygının diş fırçalama, beslenme ve ağrı algısı gibi kanallarla yaşam kalitesine yansıması, kişinin ağız hijyeni öz-yeterliği (W) yüksek olduğunda zayıflıyor olabilir. Öz-yeterliğin kaçınma mekanizmasını değiştirdiğine dair bir gerekçe yoksa bu iki beklenti birlikte Model 5'e karşılık gelir.

SPSS PROCESS komutu

process y=yasamkal /x=kaygi /m=kacinma /w=ozyeterlik /model=5 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

Tek düzenleyici olan öz-yeterlik /w= ile verilir; Model 5'te ikinci bir düzenleyici (/z=) tanımlanmaz. center=1 çarpım terimindeki X ve W'yi merkezler, böylece c′₁ ortalama öz-yeterlikteki doğrudan etki olarak okunur. Merkezleme a₁ ve b₁'i değiştirmez, çünkü bu yollarda çarpım terimi yoktur. Bootstrap yalnız kaçınma üzerinden geçen tek dolaylı etkinin aralığını üretir; W düzeylerindeki doğrudan etkilerin standart hataları ise OLS tahmininden gelir. Birden fazla aracı m= listesine yazılabilir; W yine yalnız doğrudan yolu düzenler.

Çıktıda nereye bakılır?

  • Kaçınmanın yordandığı ilk tablo: kaygının katsayısı a₁ yoludur ve bu denklemde W bulunmaz.
  • Y tablosunda X (c′₁), W, “Int_1” (X·W, c′₃) ve M (b₁) satırları; ardından “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” satırı, X·W teriminin doğrudan yola eklediği varyansı test eder.
  • “Conditional direct effects of X on Y” tablosu: W'nin seçilen düzeylerinde kaygının yaşam kalitesi üzerindeki doğrudan etkisi, standart hatası ve güven aralığı.
  • “Indirect effect(s) of X on Y” tablosu: kaçınma üzerinden tek bir dolaylı etki, BootSE, BootLLCI ve BootULCI. Bu tabloda W sütunu ve moderasyonlu aracılık indeksi bulunmaz.

Komşu modellerden farkı

  • Model 4: Aynı aracılık yapısıdır ancak hiçbir yol düzenlenmez; doğrudan etki de tek bir sayıdır.
  • Model 7: W doğrudan yol yerine X→M yolunu düzenler; dolaylı etki W'ye koşullu olur, doğrudan etki koşulsuz kalır.
  • Model 8: W hem X→M yolunu hem doğrudan yolu düzenler; dolaylı ve doğrudan etkiler birlikte koşullu olur.
  • Model 15: Düzenleyici (PROCESS komutunda /w=) doğrudan yolun yanında M→Y yolunu da düzenler; dolaylı etki ikinci aşamada koşullu olur.

Raporlama örneği

Kontrol randevularından kaçınmanın, diş hekimi kaygısı ile ağız sağlığına bağlı yaşam kalitesi arasındaki aracılık rolü ve ağız hijyeni öz-yeterliğinin doğrudan ilişkideki düzenleyici rolü PROCESS Model 5 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Kaçınma üzerinden dolaylı etki anlamlı bulunmuştur (a₁·b₁ = [ ], BootSE = [ ], %95 BootGA [ , ]). Kaygı × öz-yeterlik etkileşimi doğrudan yolda anlamlıdır (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]); kaygının doğrudan etkisi düşük öz-yeterlikte [ ], yüksek öz-yeterlikte [ ] olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • Dolaylı etkiyi W düzeylerine göre ayrı ayrı raporlamaya çalışmak. Model 5'te a ve b yolları düzenlenmediği için tek bir dolaylı etki vardır; W'ye göre değişen yalnız doğrudan etkidir.
  • Doğrudan yoldaki X·W etkileşimini “öz-yeterlik aracılık etkisini düzenledi” diye yorumlamak. Bu yorum Model 7, 8 veya 14 gibi aracılık yollarının düzenlendiği bir modeli gerektirir.
  • Kaygının kaçınmayı, kaçınmanın da yaşam kalitesini anlamlı yordamasını aracılığın kanıtı saymak. Model 5'te de aracılık kararı a₁·b₁ için elde edilen bootstrap güven aralığına dayanır.
  • Toplam etkinin W'ye göre değişmesini ayrı bir bulgu gibi sunmak. Dolaylı etki sabit olduğundan toplam etkideki her farklılaşma doğrudan yoldaki X·W etkileşiminden (c′₃) kaynaklanır; ayrıca sınanacak yeni bir şey yoktur.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Iqbal, M., Yan, Y., Zhao, N., Mubarik, S., Shrestha, S., Imran, M. H., Jamshaid, S., & Abbasi, N. U. H. (2023). A mediation moderation model between self-evaluative emotions and relapse rate among polysubstance users: A comparative cross-sectional study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3164.

Çalışmanın bulgusu: Çoklu madde kullanan 402 ve tek madde kullanan 410 katılımcıyla yürütülen çalışmada, utanç eğiliminin relaps (nüks) üzerindeki etkisi öz yeterlik düzeyine göre değişmektedir: etkileşim terimi her iki grupta da anlamlı ve negatiftir (çoklu madde grubunda β = −0.29, t = −13.49, p < .05; tekli madde grubunda β = −0.34, t = −5.99, p < .01), yani öz yeterlik yükseldikçe utancın relapsla bağlantısı zayıflamaktadır. Aracılık zinciri de desteklenmiştir: utanç eğilimi suçluluk eğilimini artırmakta (çoklu madde grubunda β = 0.10, p < .01), suçluluk eğilimi ise relaps oranını düşürmektedir (β = −3.05, p < .01).

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 5, aracılı bir modelde yalnızca doğrudan yolun (X→Y) düzenlendiği modeldir; X = utanç eğilimi, M = suçluluk eğilimi, Y = relaps, W = öz yeterlik. Makale analizi 'Hayes' PROCESS macro (Model 5)' ile raporlamaktadır.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geçİletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali
Model 4Model 6