Koşullu aracılık — karma moderasyon
Hayes PROCESS Model 49Koşullu aracılık (a: W,Z · b: Q,V · c′: W,Z)
Model 49, Model 45'e doğrudan yolun W ve Z ile düzenlenmesini ekler: W ve Z hem X→M hem X→Y yolunda, V ve Q yalnız M→Y yolunda yer alır; hem dolaylı hem doğrudan etki koşulludur.
model=49 olarak çalıştırılamaz. Aynı yapı aşağıdaki regresyon denklemleriyle kurulabilir.Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?
Model 49'da birinci aşamayı düzenleyen iki değişken, X'in Y ile doğrudan ilişkisini de düzenler. Aracı denklemi Model 45'tekiyle aynıdır (a₁ + a₄W + a₅Z); Y denklemine ise W ve Z'nin ana etkileriyle birlikte X·W ve X·Z terimleri eklenir, böylece koşullu doğrudan etki c′₁ + c′₄W + c′₅Z olur. İkinci aşama yalnız Q ve V'ye bağlıdır: b₁ + b₄Q + b₅V.
Modelin kuramsal okuması şudur: W ve Z, X'in hem aracıyı harekete geçirme gücünü hem de aracıdan bağımsız kalan etkisini belirler; Q ve V ise yalnız aracının sonuca aktarılmasında rol oynar. Bu dağılım Model 50'nin tersidir; orada Q ve V doğrudan yolu düzenler. Birinci aşamaya ve doğrudan yola X·W·Z eklenmesi Model 51'i, ikinci aşamaya M·V·Q eklenmesi Model 53'ü verir. Doğrudan ve dolaylı etki farklı düzenleyici kümelerine bağlı olduğu için X'in toplam etkisini tek bir koşullu değerle özetlemek yanıltıcıdır. PROCESS 4'te de güncel 5.0 sürümünde de Model 49 numarasıyla hazır model yoktur.
İstatistiksel gösterim
M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z)
Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃Z + c′₄(X·W) + c′₅(X·Z) + b₁M + b₂Q + b₃V + b₄(M·Q) + b₅(M·V)
Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z) · (b₁ + b₄Q + b₅V)
Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄W + c′₅Z
Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.
Veteriner hekimliği araştırmasından bir örnek
Küçük hayvan kliniklerinde çalışan veteriner hekimlerde son üç ayda gerçekleştirilen ötanazi sayısı (X) ile meslekten ayrılma niyeti (Y) arasındaki ilişki inceleniyor. Kuramsal mekanizma, ötanazi yükünün merhamet yorgunluğunu (M) artırması ve yorgunluğun ayrılma niyetini beslemesidir.
Klinik içinde algılanan meslektaş desteği (W) ve meslekteki kıdem (Z) iki ayrı koruyucu koşul olarak düşünülüyor; ikisinin de yalnız merhamet yorgunluğuna giden yolu değil, ötanazi yükünün ayrılma niyetiyle doğrudan bağını da zayıflatması bekleniyor. Merhamet yorgunluğunun ayrılma niyetine dönüşmesi ise iş-yaşam dengesine (Q) ve mesleki kimliğe bağlılığa (V) göre değişiyor. Destek ve kıdemin hem aracılık mekanizmasına hem doğrudan yola, denge ve kimliğin yalnız ikinci aşamaya bağlandığı bu tablo Model 49'dur.
SPSS'te regresyonla kurulum
* Model 49: PROCESS 2.x'te numaralıydı; PROCESS 3 ve sonrasında (5.0 dâhil) /model=49 yoktur.
* Ötanazi sayısı, destek, kıdem, merhamet yorgunluğu, denge ve kimlik puanları merkezlenmiş (c_).
* Koşullu doğrudan etki buradan, koşullu dolaylı etkinin aralığı ise bootstrap ile elde edilir.
COMPUTE xw = c_otanazi*c_destek.
COMPUTE xz = c_otanazi*c_kidem.
COMPUTE mq = c_merhamet*c_denge.
COMPUTE mv = c_merhamet*c_kimlik.
EXECUTE.
REGRESSION /STATISTICS COEFF CI(95) R ANOVA CHANGE /DEPENDENT merhamet /METHOD=ENTER c_otanazi c_destek c_kidem /METHOD=ENTER xw xz.
REGRESSION /STATISTICS COEFF CI(95) R ANOVA CHANGE /DEPENDENT ayrilma /METHOD=ENTER c_otanazi c_destek c_kidem c_merhamet c_denge c_kimlik /METHOD=ENTER xw xz mq mv.Model 49, dört düzenleyicisi (W, Z, V, Q) nedeniyle PROCESS 2.x'e özgü bir modeldir; PROCESS 3, 4 ve 5'te /model=49 ile tahmin edilemez. Sözdiziminde merhamet yorgunluğu denklemi X·W ve X·Z ile kurulur; ayrılma niyeti denklemi bu iki çarpımı doğrudan yol için, M·Q ve M·V'yi ikinci aşama için içerir ve ikinci METHOD bloğu dört etkileşimi birlikte sınar. Koşullu doğrudan etki c′₁ + c′₄W + c′₅Z tek denklemden geldiği için standart hatası regresyon katsayılarının kovaryans matrisiyle hesaplanabilir (ikinci REGRESSION'ın /STATISTICS satırına BCOV eklenirse bu matris çıktıya gelir); koşullu dolaylı etki ise iki denklemin çarpımıdır ve lavaan ya da Mplus'ta bootstrap gerektirir.
Çıktıda nereye bakılır?
- Merhamet yorgunluğu denkleminin “Coefficients” tablosu: X·W (a₄) ve X·Z (a₅) satırları, destek ve kıdemin birinci aşamayı düzenleme biçimi.
- Ayrılma niyeti denkleminin “Coefficients” tablosu: X·W ve X·Z satırları (c′₄, c′₅) doğrudan yolun, M·Q ve M·V satırları (b₄, b₅) ikinci aşamanın koşullu olduğunu gösterir. Aynı düzenleyicinin a ve c′ katsayılarının işaret uyumu yorumun ilk sorusudur.
- Ayrılma niyeti denkleminin “Model Summary” tablosu (ikinci model): dört etkileşim teriminin birlikte açıkladığı ek varyans. Hangi terimin katkı sağladığı “Coefficients” tablosundan izlenir.
- Bootstrap çıktısı: W, Z, Q ve V'nin kuramsal bileşimlerinde koşullu dolaylı etkiler; Q ve V sabitken a₄(b₁ + b₄Q + b₅V) ve a₅(b₁ + b₄Q + b₅V) nicelikleri için güven aralıkları.
Komşu modellerden farkı
- Model 45: a ve b yolları aynıdır; Y denkleminde X·W ve X·Z bulunmadığı için c′ tek bir sabittir.
- Model 50: Doğrudan yolu W ve Z değil, Q ve V düzenler.
- Model 51: Birinci aşamada ve doğrudan yolda X·W·Z üçlü etkileşimi de yer alır.
- Model 53: İkinci aşamaya M·V·Q üçlü etkileşimi eklenir; doğrudan yol yine W ve Z ile düzenlenir.
Raporlama örneği
Meslektaş desteği ve kıdemin birinci aşamayı ve doğrudan yolu, iş-yaşam dengesi ile mesleki kimlik bağlılığının ikinci aşamayı düzenlediği koşullu süreç modeli (Hayes Model 49 yapısı) [yazılım] ile [ ] bootstrap örneklemiyle sınanmıştır. Mesleki kimlik bağlılığı ortalamada sabitlendiğinde, ötanazi sayısının merhamet yorgunluğu üzerinden ayrılma niyetine koşullu dolaylı etkisi düşük destek, düşük kıdem ve düşük iş-yaşam dengesinde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek destek, yüksek kıdem ve yüksek iş-yaşam dengesinde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır. Koşullu doğrudan etki düşük destek ve kıdemde [ ] (%95 GA [ , ]), yüksek destek ve kıdemde [ ] (%95 GA [ , ]) bulunmuştur.
Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- Doğrudan yolda X·W ve X·Z terimlerini kurarken W ve Z'nin Y denklemindeki ana etkilerini (c′₂, c′₃) eklememek. Ana etkisi olmayan bir etkileşim terimi yanlı tahmin edilir.
- Model 10'u çalıştırıp Q ve V'yi kovaryat olarak eklemeyi Model 49 ile eşdeğer saymak. Model 10 birinci aşamayı ve doğrudan yolu doğru kurar, fakat M·Q ile M·V üretmez; denge ve kimlik bağlılığı yalnız ayrılma niyetinin düzeyini kaydırır, ikinci aşama eğimi sabit kalır.
- Doğrudan etki koşullu olduğu hâlde tek bir tam ya da kısmi aracılık etiketi kullanmak. Doğrudan ve dolaylı etkinin göreli büyüklüğü destek ve kıdem düzeyine göre değişebilir.
- Yöntemde “veriler PROCESS Model 49 ile çözümlenmiştir” yazmak. Bu model PROCESS 3 ve 4'te bulunmadığından ifade yanıltıcıdır; Hayes'in model numarası yalnız yapıyı tanıtmak için kullanılmalı, tahmin aracı ayrıca belirtilmelidir.
Literatürden örnek
Bu model için yöntemi ve kalıcı bağlantısı birlikte doğrulanmış açık erişim yayın örneği henüz eklenmedi. Bu durum modelin kullanılmadığı anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmış örnek kapsamını gösterir.
Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar
Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.