Hayes PROCESS Model 8Birinci aşama + doğrudan yol moderasyonu

Model 8'de tek bir düzenleyici (W) iki yolu birden etkiler: X→M yolunu ve X→Y doğrudan yolunu. Bu yüzden hem dolaylı hem doğrudan etki W'nin her düzeyinde ayrı bir değer alır.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 8'de W iki denklemde de etkileşim terimiyle yer alır. Aracı denklemi M = a₁X + a₂W + a₃(X·W), sonuç denklemi Y = c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M biçimindedir. Koşullu dolaylı etki (a₁ + a₃W)·b₁, koşullu doğrudan etki c′₁ + c′₃W olarak hesaplanır. Dolaylı etkinin yapısı Model 7 ile aynıdır; fark, X'in Y ile aracıdan bağımsız kalan ilişkisinin de W'ye göre değişebilmesidir.

Bu yapı moderasyonlu aracılık literatüründe birinci aşama ve doğrudan etki moderasyonu olarak da anılır. W'nin X–Y ilişkisini düzenlediği bilinen ve bu düzenlemenin ne kadarının aracı üzerinden geçtiği sorulan çalışmalar için de uygun bir çerçevedir. İki koşullu bileşen ayrı ayrı yorumlanır: indeks (a₃·b₁) mekanizmanın, c′₃ ise kalan doğrudan ilişkinin düzenlenmesini gösterir.

Model 7 ile Model 8 arasındaki seçim, W'nin doğrudan yolu düzenlediğine dair kuramsal bir gerekçe olup olmadığına dayanmalıdır. Gerekçe yokken c′₃'ü modele eklemek parametre sayısını artırır; gerekçe varken çıkarmak ise doğrudan yoldaki düzenlemeyi dolaylı etkinin içine karışmış gibi gösterebilir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · b₁

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Halk sağlığı araştırmasından bir örnek

Bir il genelinde yürütülen anket çalışmasında sağlık okuryazarlığının (X) mevsimsel grip aşısı yaptırma niyetiyle (Y) olumlu ilişkili olduğu gözleniyor. Araştırmacı bu ilişkinin bir bölümünün aşı tereddüdü (M) üzerinden işlediğini düşünüyor: okuryazarlık arttıkça tereddüt azalıyor, tereddüdün azalması da niyeti yükseltiyor.

Sağlık kurumlarına duyulan güven (W) iki noktada devreye girebilir. Güven düşükse okuryazarlık tereddüdü azaltmakta daha az etkili olabilir; ayrıca okuryazarlığın tereddütten bağımsız olarak niyete yansıması, örneğin aile hekimiyle iletişim yoluyla, güvene göre değişebilir. Her iki yolun aynı değişkence düzenlendiği bu kurgu Model 8 ile sınanır.

SPSS PROCESS komutu

process y=asiniyet /x=okuryazar /m=tereddut /w=guven /model=8 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 /plot=1 .

Kurumlara güven /w= ile girilir. Model 8'de W'nin iki ayrı denklemde düzenleyici olması için ek bir komut gerekmez; model numarası bu yapıyı tanımlar. center=1 ile a₁ ve c′₁ ortalama güven düzeyindeki etkiler olarak okunur. Bootstrap örneklemleri koşullu dolaylı etkilerin ve indeksin aralıklarını verir; koşullu doğrudan etkilerin aralıkları ise regresyonun standart hatalarından hesaplanır. plot=1, etkileşim içeren denklemler için grafik çizmeye yarayan tahmin değerlerini listeler.

Çıktıda nereye bakılır?

M tablosunda “Int_1” (X·W, a₃): birinci aşamadaki etkileşim. Y tablosunda “Int_2” (X·W, c′₃): doğrudan yoldaki etkileşim. PROCESS çarpım terimlerini denklemler boyunca ardışık numaralandırır; hangi Int satırının hangi çarpıma karşılık geldiği her tablonun altındaki “Product terms key” bölümünde yazılıdır.
“Conditional direct effects of X on Y” tablosu: güvenin seçilen düzeylerinde okuryazarlığın niyet üzerindeki doğrudan etkisi ve güven aralığı.
“Conditional indirect effects of X on Y” tablosu: aynı W düzeylerinde tereddüt üzerinden dolaylı etkiler, BootSE ve bootstrap güven aralıkları.
“Index of moderated mediation” satırı: a₃·b₁ indeksi. Bu indeks yalnız dolaylı etkinin düzenlenmesini sınar; doğrudan yoldaki düzenleme c′₃ ile ayrıca değerlendirilir.

Komşu modellerden farkı

Model 7: W yalnız X→M yolunu düzenler; doğrudan etki koşulsuzdur.
Model 5: W yalnız doğrudan yolu düzenler; dolaylı etki koşulsuzdur ve indeks hesaplanmaz.
Model 10: X→M ve doğrudan yolu iki düzenleyici (W ve Z) eklemeli biçimde düzenler.
Model 59: W, a ve c′ yollarına ek olarak M→Y yolunu da düzenler.

Raporlama örneği

Aşı tereddüdünün, sağlık okuryazarlığı ile aşı niyeti arasındaki aracılık rolü ve sağlık kurumlarına güvenin hem birinci aşamadaki hem de doğrudan yoldaki düzenleyici rolü PROCESS Model 8 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Moderasyonlu aracılık indeksi anlamlı bulunmuştur (indeks = [ ], BootSE = [ ], %95 BootGA [ , ]); koşullu dolaylı etki düşük güvende [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek güvende [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır. Doğrudan yolda okuryazarlık × güven etkileşimi b = [ ], %95 GA [ , ], p = [ ] olarak bulunmuş; koşullu doğrudan etki düşük güvende [ ], yüksek güvende [ ] olmuştur.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Moderasyonlu aracılık indeksini doğrudan yoldaki düzenlemeyi de kapsayan bir “toplam moderasyon” ölçüsü sanmak. İndeks yalnız a₃·b₁'dir; c′₃ ayrıca raporlanır.
M tablosundaki Int_1 ile Y tablosundaki Int_2 satırlarını karıştırmak. İkisi de X·W çarpımıdır; birincisi X→M, ikincisi X→Y yolundaki etkileşimdir.
Koşullu doğrudan etkiler için bootstrap güven aralığı raporlandığını varsaymak. PROCESS bu etkileri normal kuram tabanlı standart hatayla verir; yöntem bölümünde bu ayrım belirtilmelidir.
c′₃ anlamsız çıktığında aynı veride Model 7'ye geçip yalnız onun sonuçlarını raporlamak ve model değişikliğini metinde belirtmemek.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Rüther, L., Jahn, J., & Marksteiner, T. (2023). #influenced! The impact of social media influencing on self-esteem and the role of social comparison and resilience. Frontiers in Psychology, 14, 1216195.

Çalışmanın bulgusu: 231 katılımcılı deneysel çalışmada, görsel türünün (influencer/kontrol) durumluk benlik saygısı üzerindeki etkisi sosyal karşılaştırma üzerinden işlemektedir: görsel türü sosyal karşılaştırmayı tetiklemekte, bu da benlik saygısına yansımaktadır. Bu dolaylı etki anlamlıdır (standardize dolaylı etki = −0.35, SE = 0.09, %95 BCa GA [−0.55, −0.18]; yanlılık düzeltmeli bootstrap güven aralığı sıfırı içermemektedir). Buna karşılık psikolojik dayanıklılığın bu dolaylı yolu düzenleyip düzenlemediğini test eden düzenlenmiş aracılık indeksi anlamlı bulunmamıştır (indeks β = 0.05, %95 BCa GA [−0.09, 0.18]; aralık sıfırı içermektedir).

Model seçimi ve değişken rolleri: Düzenleyicinin hem a-yolunu hem doğrudan etkiyi (c′) koşullandırabileceği öngörüldüğü için Model 8 seçilmiş; X = görsel türü (influencer/kontrol), M = sosyal karşılaştırma, Y = durumluk benlik saygısı, W = psikolojik dayanıklılık. Anlamsız moderasyonun da dürüstçe raporlanabildiğine örnek.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 7 - Birinci aşama moderasyonlu aracılıkc′ moderasyonsuz eşi Model 15 - İkinci aşama + doğrudan yol moderasyonuaynısı b-yolunda (ikinci aşama)

Model 7 Model 9