Hayes PROCESS Model 65Koşullu aracılık (a: W · b: V,W · c′: W)

Model 65, Model 64'ün yapısına W'nin doğrudan yolu da düzenlemesini ekler: W, X→M, M→Y ve X→Y yollarının üçünde; V ise yalnız M→Y yolunda moderatördür.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 65'te M, X ve W ile birlikte X·W terimiyle yordanır. Y denkleminde ise iki tür çarpım bir aradadır: doğrudan yola ait X·W ve ikinci aşamaya ait M·V ile M·W. Dolaylı etki (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₃V + b₄W), doğrudan etki ise c′₁ + c′₃W biçiminde koşulludur. Yani hem mekanizma üzerinden taşınan etki hem de mekanizmanın dışında kalan etki W'ye göre değişir; V yalnız ilkini etkiler.

Model 64 ile arasındaki tek fark X·W teriminin Y denklemine girmesidir, ama bu fark yorumu belirgin biçimde değiştirir. Doğrudan yolun W'ye bağlı olduğu kuramsal olarak öngörülüyorsa bu terimi modelden atmak, X·W'nin Y üzerindeki etkisinin bir kısmını M·W terimine yükleyerek b-yolu moderasyonunu olduğundan güçlü gösterebilir. Tersine, gerekçesiz eklenen bir c′ moderasyonu da modeli gereksiz yere karmaşıklaştırır. Dolaylı etki W'nin karesel bir fonksiyonu olduğundan W için tek bir moderasyonlu aracılık indeksi burada da tanımlanmaz.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M + b₂V + b₃(M·V) + b₄(M·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₃V + b₄W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Yatırımcı davranışı araştırmasından bir örnek

Bireysel yatırımcılarda sosyal medyadaki yatırım içeriklerine maruz kalma sıklığı (X) alım-satım işlem sıklığını (Y) artırıyor; araştırmacı bunun bir kısmının fırsatı kaçırma korkusu (M) üzerinden işlediğini öne sürüyor. Yatırım deneyimi (W, yıl) üç noktada rol alıyor: deneyimli yatırımcıda içerik daha az korku üretebilir, korku daha az işleme dönüşebilir ve içeriğin korkudan bağımsız, doğrudan taklit yoluyla işlem yaptırma etkisi de zayıflayabilir.

Aşırı güven (V) ise yalnız korkunun işleme dönüştüğü aşamada devreye giriyor: kendi kararına aşırı güvenen yatırımcıda korku hızla emre dönüşebilir. Model 65 bu yapıda iki soruyu birlikte yanıtlar: korku üzerinden geçen etki deneyim ve aşırı güvenin hangi kombinasyonlarında belirgindir, korkunun dışında kalan doğrudan etki deneyime göre nasıl değişir?

SPSS PROCESS komutu

process y=islem /x=icerik /m=fomo /w=deneyim /z=asiriguven /model=65 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

Komutta /z= ile verilen aşırı güven, diyagramdaki V'nin karşılığıdır: Model 65 şablonunda Z yalnız M→Y yolunu, W ise üç yolu da düzenler. center=1 deneyim, aşırı güven, içerik ve korku puanlarını çarpımlardan önce merkezler; böylece alt dereceli katsayılar diğer değişkenlerin ortalamasındaki etkiler olarak okunur. Deneyim gibi çarpık dağılan bir moderatörde varsayılan yüzdelikler uç değerlere düşebilir; wmodval= ile kuramsal olarak anlamlı yıl değerleri belirtilebilir.

Çıktıda nereye bakılır?

M tablosunda X·W katsayısı (a₃): deneyimin içerik→korku yolunu düzenleyip düzenlemediği.
Y tablosunda X·W, M·V ve M·W satırları; “Product terms key” hangi Int etiketinin hangi çarpıma ait olduğunu gösterir.
“Conditional direct effects of X on Y”: içeriğin doğrudan etkisinin W'nin seçilen değerlerindeki tahminleri ve güven aralıkları.
“Conditional indirect effects of X on Y”: W ve Z kombinasyonlarında Effect ve BootLLCI–BootULCI; dolaylı etkinin hangi koşullarda sıfırdan ayrıştığı buradan okunur.

Komşu modellerden farkı

Model 64: Doğrudan yol moderasyonsuzdur; W yalnız a ve b yollarını düzenler.
Model 59: a, b ve c′ yollarının hepsi W'ye bağlıdır; fark, M→Y yolunda V'nin bulunmamasıdır.
Model 67: Doğrudan yolu W'ye ek olarak V de düzenler.
Model 22: W a ve c′ yollarını, V b-yolunu düzenler; W b-yolunda yer almadığı için dolaylı etki W'ye göre doğrusaldır.

Raporlama örneği

Sosyal medya yatırım içeriğine maruziyetin işlem sıklığı üzerindeki etkisinde fırsatı kaçırma korkusunun aracılığı ve bu yapının yatırım deneyimi ile aşırı güvene göre değişimi PROCESS Model 65 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. İçerik × deneyim etkileşimi korkuyu (b = [ ], p = [ ]); korku × deneyim (b = [ ], p = [ ]), korku × aşırı güven (b = [ ], p = [ ]) ve içerik × deneyim (b = [ ], p = [ ]) etkileşimleri işlem sıklığını yordamıştır. Koşullu dolaylı etki az deneyim ve yüksek aşırı güvende [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek deneyim ve düşük aşırı güvende [ ] (%95 BootGA [ , ]) bulunmuştur. Doğrudan etki az deneyimli yatırımcılarda [ ] (%95 GA [ , ]), deneyimli yatırımcılarda [ ] (%95 GA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Doğrudan etkiyi tek bir c′ katsayısıyla raporlamak. Bu modelde c′₁ yalnız W = 0 (merkezlemede ortalama) noktasındaki doğrudan etkidir; koşullu doğrudan etkiler ayrıca verilmelidir.
Y denklemindeki X·W ve M·W katsayılarını karıştırmak. Birincisi doğrudan yolun, ikincisi ikinci aşamanın moderasyonudur; Product terms key kontrol edilmeden yorum yapılmamalıdır.
Koşullu doğrudan etki W'nin bir düzeyinde anlamsız diye o düzeyde “tam aracılık” etiketi koymak.
V'nin doğrudan yolu da düzenlediği kuramsal olarak savunulabiliyorsa Model 65'i seçip bu yolu sınamadan bırakmak; bu durumda Model 67 daha uygundur.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Jiang, L., Qi, K., & Xu, S. (2026). How stress influences aggressive behavior: anxiety as a mediator and the joint moderating roles of music preferences and perceived teacher legitimacy. Frontiers in Psychology, 17, 1746277.

Çalışmanın bulgusu: 488 Çinli üniversite öğrencisinden oluşan örneklemde, stres kaygıyı güçlü biçimde artırmakta (β = 0.645, p < .001), kaygının saldırgan davranışa yansıması ise müzik tercihine bağlıdır: kaygı × müzik tercihi etkileşimi anlamlı ve negatiftir (β = −0.141, p < .01), yani müzik tercihi güçlendikçe kaygının saldırganlıkla bağlantısı zayıflamaktadır. Kaygı × öğretmen meşruiyeti etkileşimi anlamlılık eşiğinin hemen altında kalmıştır (β = −0.073, p = .061). Koşullu dolaylı etki düşük ve ortalama müzik tercihi koşullarında anlamlıdır (düşük müzik tercihi ve düşük öğretmen meşruiyetinde 0.238, %95 Boot GA [0.106, 0.361]; ortalama müzik tercihinde 0.142, %95 Boot GA [0.052, 0.227] ve 0.094, %95 Boot GA [0.019, 0.163]); yüksek müzik tercihi koşulunda ise anlamlı dolaylı etki bulunmamıştır.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'Hayes (2017) PROCESS macro (Model 65)' ifadesi doğrulandı; literatürde çok nadir kullanılan Model 65 için yayımlanmış güncel bir ampirik örnektir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 64 - Koşullu aracılık (a: W · b: V,W)c′ moderasyonsuz eşi

Model 64 Model 66