Hayes PROCESS Model 65Koşullu aracılık (a: W · b: V,W · c′: W)

Model 65, aracılık mekanizmasının hem birinci (X→M) hem ikinci (M→Y) aşaması düzenleyici değişkene bağlı olduğu bir koşullu süreç modelidir. Temel araştırma sorusu, X'in M üzerinden Y'ye uzanan dolaylı etkisinin W ve V düzeylerine göre değişip değişmediğidir. Bu değişim, moderasyonlu aracılık indeksiyle değerlendirilir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Modeldeki koşullu yollar şu biçimde kurulmuştur: X'ten aracıya uzanan a-yolunda W düzenleyici etki gösterir; aracıdan Y'ye uzanan b-yolunda V ve W düzenleyici etki gösterir; X'ten Y'ye uzanan doğrudan yolda (c′) W düzenleyici etki gösterir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M + b₂V + b₃(M·V) + b₄(M·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₃V + b₄W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Nasıl yorumlanır?

Algılanan stresin (X) satın alma niyetini (Y) duygusal tükenmişlik (M) aracılığıyla mı etkilediğini merak ettiğinizi varsayalım. Model 65, bu varsayımı dolaylı etki üzerinden sınar ve belirsizliği bootstrap güven aralığıyla değerlendirir. Böylece yalnız toplam ilişki değil, öngörülen mekanizmanın verilerle ne ölçüde desteklendiği de tartışılabilir. Ayrıca dolaylı etkinin markaya duyulan güven (W) ve ürün ilgilenimi (V) düzeylerine göre değişip değişmediği aynı model içinde moderasyonlu aracılık indeksiyle değerlendirilir. Bu sonuç, mekanizmanın hangi koşullarda farklılaştığına ilişkin kuramsal yoruma dayanak sağlar.

Kuramsal model belirlendikten sonra değişkenlerin ölçüm düzeyi, örneklem yapısı, varsayımlar ve raporlanacak etki türü birlikte değerlendirilir. Yorum, yalnız p değerine değil; etki yönü, güven aralığı ve modelin kuramsal gerekçesiyle birlikte yapılmalıdır.

Model seçimi ve raporlama sınırları

Model numarası araştırma sorusu ve kuramsal yol yapısına göre seçilir. Birden fazla modeli deneyip yalnız anlamlı olanı raporlamak uygun değildir. Kesitsel veride bulunan dolaylı etki, tek başına nedensel bir mekanizmayı kanıtlamaz. Düzenleyicilik burada moderation anlamındadır; bir ilişkinin başka bir değişkene göre değişmesini inceler.

Rapor; değişken rollerini, model numarasını, örneklemi, varsa kontrol değişkenlerini ve bunların gerekçesini açıklamalıdır. Dolaylı etki hesaplandıysa bootstrap tekrar sayısı ve güven aralığı yöntemi belirtilir.Makale ve hakem revizyonu rehberi bu sonuçların raporlanmasına ilişkin kontrol adımlarını açıklar.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Jiang, L., Qi, K., & Xu, S. (2026). How stress influences aggressive behavior: anxiety as a mediator and the joint moderating roles of music preferences and perceived teacher legitimacy. Frontiers in Psychology, 17, 1746277.

Çalışmanın bulgusu: 488 Çinli üniversite öğrencisinden oluşan örneklemde, stres kaygıyı güçlü biçimde artırmakta (β = 0.645, p < .001), kaygının saldırgan davranışa yansıması ise müzik tercihine bağlıdır: kaygı × müzik tercihi etkileşimi anlamlı ve negatiftir (β = −0.141, p < .01), yani müzik tercihi güçlendikçe kaygının saldırganlıkla bağlantısı zayıflamaktadır. Kaygı × öğretmen meşruiyeti etkileşimi anlamlılık eşiğinin hemen altında kalmıştır (β = −0.073, p = .061). Koşullu dolaylı etki düşük ve ortalama müzik tercihi koşullarında anlamlıdır (düşük müzik tercihi ve düşük öğretmen meşruiyetinde 0.238, %95 Boot GA [0.106, 0.361]; ortalama müzik tercihinde 0.142, %95 Boot GA [0.052, 0.227] ve 0.094, %95 Boot GA [0.019, 0.163]); yüksek müzik tercihi koşulunda ise anlamlı dolaylı etki bulunmamıştır.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'Hayes (2017) PROCESS macro (Model 65)' ifadesi doğrulandı; literatürde çok nadir kullanılan Model 65 için yayımlanmış güncel bir ampirik örnektir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 64 - Koşullu aracılık (a: W · b: V,W)c′ moderasyonsuz eşi

Model 64 Model 66