Hayes PROCESS Model 64Koşullu aracılık (a: W · b: V,W)

Model 64, W'nin hem X→M hem M→Y yolunu, V'nin ise yalnız M→Y yolunu düzenlediği aracılık modelidir; dolaylı etki W ve V'nin birlikte aldığı değerlere göre değişir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 64'te iki regresyon denklemi vardır. M denklemi X, W ve X·W terimini içerir; Y denklemi ise X'in yanında M, V, W ile M·V ve M·W çarpımlarını taşır. Böylece W aracılık zincirinin iki halkasına birden dokunur, V ise yalnız ikinci halkada devreye girer. Doğrudan yol (c′) hiçbir moderatöre bağlı değildir. Koşullu dolaylı etki (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₄V + b₅W) çarpımıyla hesaplanır.

Modeli komşularından ayıran nokta, W'nin çarpımın iki çarpanında birden yer almasıdır. Bu durumda dolaylı etki W'ye göre doğrusal değil, ikinci dereceden bir fonksiyondur; W arttıkça etki önce büyüyüp sonra küçülebilir ya da işaret değiştirebilir. Bu nedenle Model 7 veya Model 14'teki gibi W için tek bir moderasyonlu aracılık indeksi tanımlanamaz; yorum, W ve V'nin seçilen değer kombinasyonlarındaki koşullu dolaylı etkiler ve bunların bootstrap güven aralıkları üzerinden yürür.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′X + b₁M + b₂V + b₃W + b₄(M·V) + b₅(M·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₄V + b₅W)

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Kardiyoloji araştırmasından bir örnek

Koroner arter hastalığı nedeniyle izlenen hastalarda kardiyolog ile kurulan iletişimin kalitesi (X) ilaç uyumunu (Y) yordar; araştırmacı bu ilişkinin ilaç kullanımına yönelik öz-yeterlik (M) üzerinden işlediğini düşünüyor. Sağlık okuryazarlığı (W) burada iki kez rol alıyor: okuryazarlığı düşük hastada iyi iletişim bile öz-yeterliğe daha az yansıyabilir, ayrıca bu hastada öz-yeterliğin günlük ilaç alma davranışına dönüşmesi de zayıf kalabilir.

İkinci moderatör günlük kullanılan ilaç sayısıdır (V). Polifarmasi iletişimin öz-yeterliğe etkisini değiştirmez, ama ilaç yükü arttıkça yüksek öz-yeterliğin bile düzenli kullanıma dönüşmesi güçleşebilir; bu yüzden yalnız M→Y yoluna bağlanır. Sonuçta araştırmacı, örneğin düşük okuryazarlık ve yüksek ilaç sayısının birlikte görüldüğü hastalarda dolaylı etkinin ortadan kalkıp kalkmadığını sorar.

SPSS PROCESS komutu

process y=uyum /x=iletisim /m=ozyeterlik /w=okuryazarlik /z=ilacsayisi /model=64 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

PROCESS 4 yalnız W ve Z moderatörlerini tanır; /v= yazıldığında makro hata verir. Bu yüzden diyagramdaki V komuta /z= olarak girer ve Model 64 şablonunda Z, yalnız M→Y yolunu düzenleyen ikinci moderatördür. W hem a hem b yolunda kullanıldığı için tek bir /w= tanımı iki çarpım terimini birden üretir. center=1 çarpımlara giren bütün değişkenleri ortalamadan merkezler. Sürekli moderatörlerde koşullu dolaylı etkiler varsayılan olarak W ve Z'nin 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinin tüm kombinasyonlarında (dokuz satır) verilir; kuramsal olarak anlamlı değerler gerekiyorsa wmodval= ve zmodval= ile belirlenebilir.

Çıktıda nereye bakılır?

M'nin sonuç değişken olduğu tabloda “Int_1” (X·W) katsayısı: okuryazarlığın iletişim→öz-yeterlik yolunu düzenleyip düzenlemediğini gösterir.
Y tablosundaki iki çarpım satırı (M·V ve M·W) ve “Product terms key” bölümü: hangi Int satırının hangi çarpıma ait olduğu bu anahtarda yazılıdır.
Her denklem altındaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: çarpım terimlerinin açıkladığı varyans artışı (R2-chng), F ve p değeri.
“Conditional indirect effects of X on Y” tablosu: W ve Z'nin her kombinasyonu için Effect, BootSE, BootLLCI, BootULCI. Modelin asıl yorumu bu tabloya dayanır.
“Direct effect of X on Y”: c′ koşulsuzdur; tek bir katsayı ve güven aralığı raporlanır.

Komşu modellerden farkı

Model 58: W yine iki aşamayı düzenler, ancak b-yolunda ikinci bir moderatör (V) yoktur.
Model 21: W yalnız a-yolunu, V yalnız b-yolunu düzenler; W'nin b-yolunda rolü olmadığı için dolaylı etki her moderatöre göre doğrusaldır.
Model 65: Aynı yapıya ek olarak W doğrudan yolu (c′) da düzenler.
Model 70: b-yolunda W ve V'ye ek olarak M·W·V üçlü etkileşimi yer alır.

Raporlama örneği

İletişim kalitesinin ilaç uyumu üzerindeki dolaylı etkisinin, öz-yeterlik aracılığıyla, sağlık okuryazarlığı ve günlük ilaç sayısına göre değişip değişmediği PROCESS Model 64 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. İletişim × okuryazarlık etkileşimi öz-yeterliği (b = [ ], %95 GA [ , ], p = [ ]), öz-yeterlik × okuryazarlık (b = [ ], p = [ ]) ve öz-yeterlik × ilaç sayısı (b = [ ], p = [ ]) etkileşimleri ilaç uyumunu yordamıştır. Dolaylı etki düşük okuryazarlık ve yüksek ilaç sayısında [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek okuryazarlık ve düşük ilaç sayısında [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak bulunmuştur. Doğrudan etki c′ = [ ], p = [ ] olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Diyagramdaki V'yi komutta /v= ile yazmaya çalışmak. PROCESS 4 bu seçeneği kabul etmez ve hata mesajı verir; V, /z= ile girilir.
W'nin iki yoldaki etkisini ayrı ayrı yorumlayıp dolaylı etkinin W'ye göre doğrusal değiştiğini varsaymak. W iki çarpanda yer aldığından ilişki eğriseldir; etki W'nin ara değerlerinde tepe yapabilir ya da işaret değiştirebilir.
Model 7'deki gibi W için tek bir moderasyonlu aracılık indeksi raporlamaya çalışmak. Bu modelde yorum koşullu dolaylı etkiler tablosundan yapılır.
Dokuz kombinasyondan yalnız anlamlı çıkanları seçip raporlamak. Tablonun tamamı verilmeli, kombinasyonların seçimi önceden gerekçelendirilmelidir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Wang, X., Lu, L., Wang, X., Qu, M., Yuan, L., Gao, Y., & Pan, B. (2021). Relationships between cross-cultural adaption, perceived stress and psychological health among international undergraduate students from a medical university during the COVID-19 pandemic: A moderated mediation model. Frontiers in Psychiatry, 12, 783210.

Çalışmanın bulgusu: 453 uluslararası tıp öğrencisinden oluşan örneklemde, kültürlerarası uyum algılanan stresi azaltarak psikolojik belirti düzeyini (SCL-90 genel belirti indeksi, GSI) düşürmektedir: stres üzerinden geçen dolaylı etki anlamlıdır (−0.02, %95 GA [−0.03, −0.01]). Stresin ruh sağlığına yansıması kişisel kaynaklara bağlıdır: algılanan stres × iyimserlik (β = −0.09, p < .05) ve algılanan stres × psikolojik dayanıklılık (β = −0.16, p < .01) etkileşimleri belirti düzeyi üzerinde negatif ve anlamlıdır. Koşullu dolaylı etki, iyimserliği ve dayanıklılığı düşük (−1 standart sapma) öğrencilerde en güçlüdür (−0.029, %95 GA [−0.05, −0.01]); uyumun koruyucu mekanizması en çok kişisel kaynakları zayıf olanlarda önem kazanmaktadır.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'Model 64 of PROCESS was used' ifadesi teyit edildi; iki ayrı düzenleyicinin farklı yollarda test edildiği Model 64 için sağlam bir uygulamadır (5000 bootstrap).

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 65 - Koşullu aracılık (a: W · b: V,W · c′: W)c′ yolu da moderasyonlu hali

Model 63 Model 65