Hayes PROCESS Model 22Koşullu aracılık (a: W · b: V · c′: W)

Model 22, Model 21'deki iki aşamalı moderasyona doğrudan yolun W ile düzenlenmesini ekler; W hem X'in aracıyı hem de sonucu doğrudan etkileme gücünü, V ise aracının sonuca etkisini değiştirir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

M denklemi Model 21'le aynıdır: M = a₁X + a₂W + a₃(X·W). Y denkleminde ise V'li ikinci aşama terimlerine, yani b₂V ve b₃(M·V) terimlerine ek olarak c′₂W ve c′₃(X·W) yer alır. Koşullu dolaylı etki (a₁ + a₃W)(b₁ + b₃V), koşullu doğrudan etki c′₁ + c′₃W olarak yazılır.

W'nin iki yolda birden yer alması, aynı bağlam değişkeninin X'in hem mekanizma üzerinden hem de mekanizma dışından işleyen etkisini değiştirdiğini söyler. Model 8 bu fikri ikinci aşama moderasyonu olmadan kurar; Model 22 ona bağımsız bir V ekler. Model 28 ise doğrudan yolu W yerine V'ye bağlar; iki model arasındaki seçim, doğrudan yolu hangi düzenleyicinin değiştirdiğine dair kuramsal öngörüye dayanır. Koşullu doğrudan etki yalnız W'nin düzeylerinde raporlanır, dolaylı etki ise W ile V'nin bileşimlerinde.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M + b₂V + b₃(M·V)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₃V)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Aile danışmanlığı araştırmasından bir örnek

Bir aile danışmanlığı merkezine çift terapisi için başvuran evli bireylerde tamamlanan terapi oturumu sayısı (X) ile altı ay sonraki evlilik doyumu (Y) arasındaki ilişki inceleniyor. Aracı, yapıcı çatışma çözme becerisidir (M): oturumlar bu beceriyi geliştiriyor, beceri de doyumu artırıyor.

Başvuru anındaki ilişki sıkıntısı düzeyi (W) iki yolda rol oynayabilir. Sıkıntısı çok yüksek çiftlerde oturumlar beceri kazanımına daha yavaş yansıyabilir (X→M); terapinin destek ve umut gibi beceri dışı kanallardan doyuma doğrudan katkısı da farklılaşabilir (X→Y). Hanedeki ekonomik stres (V) ise kazanılan becerinin günlük yaşamda doyuma dönüşmesini zayıflatabilir (M→Y). Bu üç yollu kurgu Model 22'ye karşılık gelir.

SPSS PROCESS komutu

process y=doyum /x=oturum /m=catisma /w=sikinti /z=ekonomik /model=22 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 /plot=1 .

Diyagramdaki W komutta /w= ile girilir; PROCESS bu değişkeni X→M ve X→Y yollarına yerleştirir. Diyagramdaki V, PROCESS 4'te /z= ile tanımlanır ve yalnız M→Y yolunu düzenler. İki değişkenin yeri değişirse doğrudan yolu ekonomik stres düzenler ve sınanan model artık bu kurgu olmaz. Eşlerin ikisinin de katıldığı veride gözlemler bağımsız değildir; komut her çift için tek bir gözlemle ya da bağımlılığı modelleyen ayrı bir yaklaşımla birlikte kullanılmalıdır.

Çıktıda nereye bakılır?

M bölümündeki X×W etkileşimi (a₃) ve X*W satırındaki R2-chng testi: oturumların beceriye etkisinin başlangıç sıkıntısına göre değişip değişmediği.
Y bölümündeki “Product terms key”: X×W (c′₃) ve M×Z (b₃; diyagramda M·V). Her biri “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” tablosunda ayrı satırda sınanır.
“Conditional direct effects of X on Y”: yalnız W değerlerinde, OLS tabanlı se ve güven aralığıyla.
“Conditional indirect effects of X on Y”: W ve Z bileşimlerinde bootstrap güven aralıklarıyla koşullu dolaylı etkiler.
“Index of moderated moderated mediation” (a₃b₃) ve “Indices of conditional moderated mediation by W”: dolaylı kısmın özeti Model 21'dekiyle aynı biçimde okunur; X×W teriminin doğrudan yoldaki katkısı bu indekslere girmez.

Komşu modellerden farkı

Model 21: Aynı iki aşamalı moderasyon; doğrudan yol düzenlenmez.
Model 8: V yoktur; W birinci aşamayı ve doğrudan yolu düzenler, ikinci aşama koşulsuzdur.
Model 28: W yalnız birinci aşamadadır; V hem M→Y hem X→Y yolunu düzenler.
Model 29: W ve V doğrudan yolu eklemeli olarak birlikte düzenler; W birinci, V ikinci aşamada kalır.

Raporlama örneği

Yapıcı çatışma çözme becerisinin, terapi oturumu sayısı ile evlilik doyumu arasındaki aracılık rolü, başlangıç ilişki sıkıntısı ve ekonomik stresin düzenleyici etkileriyle birlikte PROCESS Model 22 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Oturum sayısı × ilişki sıkıntısı etkileşimi beceriyi (b = [ ], p = [ ]), beceri × ekonomik stres etkileşimi doyumu (b = [ ], p = [ ]) yordamıştır. Oturum sayısının doyum üzerindeki koşullu doğrudan etkisi düşük sıkıntıda [ ] (%95 GA [ , ]), yüksek sıkıntıda [ ] (%95 GA [ , ]) olarak bulunmuştur. Koşullu dolaylı etkiler sıkıntı ve ekonomik stres bileşimlerinde [ ] ile [ ] arasında değişmiştir.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Koşullu doğrudan etkileri V düzeylerine göre de raporlamaya çalışmak. Bu modelde doğrudan yol yalnız W'ye bağlıdır.
Eşlerden ayrı ayrı toplanan verileri bağımsız gözlem gibi aynı analize sokmak.
M denklemindeki a₃ ile Y denklemindeki c′₃'ü aynı etkileşim gibi yorumlamak. Biri mekanizmanın başlangıcını, diğeri mekanizma dışı yolu düzenler ve büyüklükleri farklı olabilir.
W'nin X ile ilişkisini göz ardı etmek. Başlangıçta daha sıkıntılı çiftler daha çok oturuma geliyorsa W hem düzenleyici hem karıştırıcı olarak ele alınmalıdır.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Zhang, W., Wang, R., & Zhang, J. (2026). The mediating role of sleep quality and the moderating role of gender and grade in the association between academic stress and psychological health among adolescents in county-level areas of Liaoning Province, China. Frontiers in Psychology, 17, 1705480.

Çalışmanın bulgusu: 7-9. sınıflardan 449 Çinli ortaokul öğrencisinden oluşan örneklemde, akademik stresin psikolojik sağlıkla ilişkisi uyku kalitesi üzerinden işlemektedir: uyku kalitesi aracılığıyla geçen dolaylı etki anlamlıdır (%95 GA [0.506, 0.920]; güven aralığı sıfırı içermemektedir). Bu mekanizma öğrenci grubuna göre farklılaşmaktadır: akademik stres × sınıf düzeyi etkileşimi (B = −0.60, t = −2.70, p < .05) stres-sağlık ilişkisinin 8-9. sınıflarda daha güçlü olduğunu, uyku sorunu × cinsiyet etkileşimi (B = −1.59, t = −2.20, p < .05) ise uyku sorunlarının psikolojik sağlıkla bağlantısının kızlarda daha güçlü olduğunu göstermektedir.

Model seçimi ve değişken rolleri: PROCESS Model 4 ve Model 22 birlikte, 5000 bootstrap örnekle kullanılmış. X = akademik stres, M = uyku kalitesi (PSQI), Y = psikolojik sağlık; iki moderatör (cinsiyet ve sınıf düzeyi) modelin farklı yollarını koşullandırdığı için Model 22 seçilmiş. Tam metinde 'PROCESS (Model 4 and Model 22)' ifadesi teyit edildi.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 21 - Çifte moderasyonlu aracılık (W ve V)c′ moderasyonsuz eşi

Model 21 Model 23