Hayes PROCESS Model 67Koşullu aracılık (a: W · b: V,W · c′: V,W)

Model 67'de W üç yolun tamamını, V ise M→Y ve X→Y yollarını düzenler; hem dolaylı hem doğrudan etki iki moderatörün birlikte aldığı değerlere göre koşulludur.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 67, 64–67 grubunun en kapsamlı üyesidir. M denklemi yine X, W ve X·W'den oluşur; Y denklemi ise X, M, V, W ile birlikte dört çarpım taşır: X·V, X·W, M·V ve M·W. Sayfadaki katsayı adlarıyla dolaylı etki (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₂V + b₃W), doğrudan etki de c′₁ + c′₄V + c′₅W olarak yazılır. Böylece V'nin X→M yolu dışında kalan her yolda, W'nin ise tüm yollarda rol aldığı bir yapı ortaya çıkar.

Bu modelin ayırt edici yanı, iki moderatörün Y tarafında simetrik davranmasıdır: hem M'nin hem X'in Y üzerindeki etkisi W ve V'ye göre değişir, ama ilk aşamada yalnız W vardır. Yeterli kuramsal gerekçe olmadan seçildiğinde model, Y denklemine çok sayıda çarpım ekleyerek tahminleri istikrarsızlaştırabilir ve gücü düşürür. Ayrıca W'nin üçüncü yolda da yer alması, “dolaylı etki şu düzeyde kayboldu, etkinin tamamı doğrudan yola geçti” gibi yorumları her W ve V kombinasyonu için ayrı ayrı sınamayı gerektirir.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

Y = i + c′₁X + c′₂V + c′₃W + c′₄(X·V) + c′₅(X·W) + b₁M + b₂(M·V) + b₃(M·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₂V + b₃W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄V + c′₅W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Hizmet pazarlaması araştırmasından bir örnek

Bir otel zincirinde ön büro çalışanlarının empatik davranışı (X) misafirlerin yeniden konaklama niyetini (Y) yordar; araştırmacı bu ilişkinin büyük ölçüde konaklama memnuniyeti (M) üzerinden işlediğini öne sürüyor. Sadakat programındaki üyelik süresi (W) üç yolda da rol alıyor: uzun süreli misafir empatiyi zaten bekleyeceği için empati memnuniyeti daha az artırabilir, memnuniyetin niyete dönüşmesi alışkanlık nedeniyle farklılaşabilir ve empatinin memnuniyetten bağımsız, ilişkiye bağlılık yoluyla işleyen doğrudan etkisi de değişebilir.

Rakip otellerin algılanan çekiciliği (V) ise yalnız Y tarafında işleyen bir koşul olarak tanımlanıyor. Çekici alternatifler, misafir ne kadar memnun olursa olsun niyeti zayıflatabilir; aynı şekilde çalışan empatisinin doğrudan bağlayıcı etkisi de cazip seçenekler karşısında azalabilir. Empatinin memnuniyeti nasıl etkilediği ise rakiplerden bağımsız düşünülüyor. Bu üç beklenti birlikte Model 67'ye karşılık gelir.

SPSS PROCESS komutu

process y=niyet /x=empati /m=memnuniyet /w=uyeliksure /z=alternatif /model=67 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

Rakip çekiciliği diyagramda V ile gösterilse de PROCESS 4'te /z= ile tanımlanır; Model 67 şablonunda W üç yolu, Z ise M→Y ve X→Y yollarını düzenler. Y denkleminde dört çarpım bulunduğu için merkezleme (center=1) alt dereceli katsayıların yorumlanabilirliği açısından özellikle yararlıdır. Koşullu doğrudan ve dolaylı etkiler W ve Z kombinasyonları için ayrı ayrı verilir; kombinasyon sayısını yönetilebilir tutmak için wmodval= ve zmodval= ile az sayıda, kuramsal olarak anlamlı değer seçilebilir.

Çıktıda nereye bakılır?

M tablosundaki X·W katsayısı: üyelik süresinin empati→memnuniyet yolunu düzenleyip düzenlemediği.
Y tablosundaki dört çarpım (X·V, X·W, M·V, M·W) ve Product terms key; bu modelde Int etiketleri en kolay karıştırılan ayrıntıdır.
“Conditional direct effects of X on Y”: üyelik süresi ile rakip çekiciliğinin her kombinasyonunda doğrudan etki, standart hata, p ve güven aralığı.
“Conditional indirect effects of X on Y”: aynı kombinasyonlarda dolaylı etkiler ve bootstrap güven aralıkları; doğrudan ve dolaylı etki tablolarının aynı satır düzeninde karşılaştırılması yorumu kolaylaştırır.

Komşu modellerden farkı

Model 64: Doğrudan yol moderasyonsuzdur.
Model 65: c′ yolunda V yer almaz; bu yolu tek başına W düzenler.
Model 66: Doğrudan yolu yalnız V düzenler.
Model 29: V b ve c′ yollarını, W a ve c′ yollarını düzenler; W'nin b-yolunda rolü yoktur.

Raporlama örneği

Çalışan empatisinin yeniden konaklama niyeti üzerindeki etkisinde memnuniyetin aracılığı ve bu yapının sadakat programı üyelik süresi ile rakip çekiciliğine göre değişimi PROCESS Model 67 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Empati × üyelik süresi etkileşimi memnuniyeti yordamıştır (b = [ ], p = [ ]). Niyet modelinde memnuniyet × üyelik süresi (b = [ ], p = [ ]), memnuniyet × rakip çekiciliği (b = [ ], p = [ ]), empati × üyelik süresi (b = [ ], p = [ ]) ve empati × rakip çekiciliği (b = [ ], p = [ ]) etkileşimleri raporlanmıştır. Kısa üyelik süresi ve düşük rakip çekiciliğinde dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]); uzun üyelik süresi ve yüksek rakip çekiciliğinde dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]) olarak bulunmuştur.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Y denklemindeki dört çarpımdan anlamsız olanları sonuçlara bakarak tek tek silip aynı veride yeniden model seçmek; bu, Model 64, 65 ve 66 arasında veri güdümlü bir seçime dönüşür ve raporlanmalıdır.
Doğrudan ve dolaylı etki tablolarını farklı moderatör değerlerinde raporlamak. İkisi aynı W ve V kombinasyonlarında yan yana verilmezse karşılaştırma anlamsızlaşır.
Rakip çekiciliğinin a-yolunu düzenlemediği varsayımını bulgu gibi sunmak; bu yol modelde sınanmamaktadır.
Küçük örneklemde bu kadar çok çarpım terimiyle çalışıp anlamsız etkileşimleri “moderasyon yok” kanıtı saymak; gücün sınırlı olduğu belirtilmelidir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Wu, R., Huang, Y., Shao, L., Guang, Z., Niu, Q., Chen, J., Zhou, J., Ge, L., & Wang, S. (2025). Negative parenting style and depressive symptoms among college students: a longitudinal moderated mediation model involving eating disorders, ethnicity and maladaptive cognitive emotion regulation strategies. BMC Psychology, 13, 371.

Çalışmanın bulgusu: 2.993 Tibetli üniversite öğrencisiyle yürütülen boylamsal çalışmada, olumsuz ebeveynlik stili yeme bozukluğu belirtileri üzerinden depresif belirtileri beslemektedir: bu dolaylı etki anlamlıdır (ab = 0.007, %95 GA [0.002, 0.013]) ve toplam etkinin %8.6'sını oluşturmaktadır. Yeme bozukluğunun depresyona uzanan yolu, uyumsuz bilişsel duygu düzenleme stratejileri kullanıldıkça güçlenmektedir (etkileşim b = 0.0013, p < .01); düzenlenmiş aracılık indeksi (dolaylı etkinin moderatöre göre değişiminin testi) küçük ama anlamlıdır (indeks = 0.0002, SE = 0.0001, %95 GA [0.0001, 0.0005]). Nitekim dolaylı etki, uyumsuz stratejiler düşükken 0.0030 (%95 GA [0.0005, 0.0068]), yüksekken 0.0067 (%95 GA [0.0020, 0.0127]) düzeyindedir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'Model 67 was used to examine the moderated mediation model' ifadesi teyit edildi; boylamsal veriyle Model 67 kullanımı, kesitsel çalışmaların hâkim olduğu bu alanda metodolojik olarak ayırt edicidir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 64 - Koşullu aracılık (a: W · b: V,W)c′ moderasyonsuz eşi

Model 66 Model 68