Koşullu aracılık — karma moderasyon
Hayes PROCESS Model 68Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z · b: W)
Model 68'de X→M yolu W, Z ve X·W·Z üçlü etkileşimiyle, M→Y yolu ise yalnız W ile düzenlenir; doğrudan yol koşulsuzdur.
Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?
Model 68'in M denklemi Model 3'ün aracılık versiyonudur: X, W, Z, iki yönlü çarpımlar (X·W, X·Z, W·Z) ve üçlü X·W·Z terimi birlikte yer alır. Üçlü terim, W'nin X→M yolu üzerindeki düzenleyici etkisinin de Z'ye göre değiştiğini sınar. Y denkleminde ise yalnız M·W çarpımı vardır; Z ikinci aşamaya hiç girmez. Koşullu dolaylı etki (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₃W) biçimindedir.
Modeli Model 11'den ayıran şey W'nin b-yolundaki rolüdür. Model 11'de üçlü etkileşimli birinci aşamanın ardından b-yolu sabittir; dolaylı etki W ve Z'nin her birine göre doğrusal kaldığı için PROCESS moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksini (a₇ ile b-yolunun çarpımı) verebilir. Model 68'de W ikinci aşamada da çarpan olarak yer aldığından dolaylı etki W'ye göre karesel hâle gelir; tek bir indeksle özetlenemez ve W–Z kombinasyonlarındaki koşullu dolaylı etkilerle yorumlanır.
İstatistiksel gösterim
M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z) + a₆W·Z + a₇(X·W·Z)
Y = i + c′X + b₁M + b₂W + b₃(M·W)
Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₃W)
Doğrudan etki: c′
Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.
Beden eğitimi araştırmasından bir örnek
Lise öğrencileriyle yürütülen bir çalışmada beden eğitimi öğretmeninin özerklik desteği (X) öğrencilerin okul dışı haftalık fiziksel aktivite süresini (Y) yordar; bu ilişkinin fiziksel aktiviteye yönelik içsel motivasyon (M) üzerinden işlediği düşünülüyor. Araştırmacı ilk aşamada iki koşulun birlikte çalıştığını öne sürüyor: özerklik desteğinin motivasyona dönüşmesi algılanan fiziksel yeterliğe (W) bağlı, ama yeterliğin bu düzenleyici rolü de akran desteğinin (Z) yüksek ya da düşük olmasına göre değişiyor.
İkinci aşamada yalnız algılanan yeterlik devreye giriyor: kendini yetersiz gören öğrenci motive olsa bile okul dışında aktiviteye başlamakta zorlanabilir. Akran desteğinin motivasyonun davranışa dönüşmesini değiştirdiğine dair bir beklenti yok; bu nedenle Z yalnız M denkleminde kalıyor. Bu kurgu, “düşük yeterlik ve zayıf akran desteğinde özerklik desteğinin dolaylı etkisi var mı?” gibi soruları sınamaya izin verir.
SPSS PROCESS komutu
process y=aktivite /x=ozerklik /m=icselmot /w=yeterlik /z=akran /model=68 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .Model 68 katalogda W ve Z ile tanımlıdır; diyagramdaki W /w=, Z /z= ile girilir ve PROCESS 4 şablonuyla aynı adlandırma kullanılır. Rollerin yeri değiştirilirse (Z'yi /w= ile yazmak) b-yolunu düzenleyen moderatör de değişir; bu yüzden ikinci aşamada rol alacak değişken mutlaka /w= ile verilmelidir. center=1, M denklemindeki üçlü etkileşim ve alt dereceli terimlerin yorumunu kolaylaştırır; üçlü terimin katsayısı ve testi merkezlemeden etkilenmez.
Çıktıda nereye bakılır?
- M tablosunda X·W·Z satırı ve altındaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: üçlü etkileşimin eklediği R2-chng, F ve p. Birinci aşamadaki moderasyonlu moderasyonun testi budur.
- Y tablosunda M·W katsayısı: yeterliğin motivasyon→aktivite yolunu düzenleyip düzenlemediği.
- “Conditional indirect effects of X on Y”: yeterlik ve akran desteğinin yüzdelik kombinasyonlarında dolaylı etki; BootLLCI–BootULCI aralığı sıfırı dışarıda bırakan satırlar ayrıca işaretlenmelidir.
- “Direct effect of X on Y”: koşulsuz c′; tek katsayı olarak raporlanır.
Komşu modellerden farkı
- Model 11: Birinci aşama aynıdır (X·W·Z), ancak b-yolu moderasyonsuzdur.
- Model 58: Tek moderatörlü karşılığıdır: a ve b yollarını W düzenler, Z ile üçlü terim modelde bulunmaz.
- Model 69: c′ yolu da birinci aşamadaki üçlü yapıyı (X·W·Z) taşır.
- Model 72: b-yolu da W, Z ve M·W·Z ile düzenlenir; iki aşama simetriktir.
Raporlama örneği
Öğretmen özerklik desteğinin okul dışı fiziksel aktivite üzerindeki etkisinde içsel motivasyonun aracılığı ve bu yapının algılanan fiziksel yeterlik ile akran desteğine göre değişimi PROCESS Model 68 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Özerklik desteği × yeterlik × akran desteği üçlü etkileşimi içsel motivasyonu yordamış (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], F([ ], [ ]) = [ ], p = [ ]); motivasyon × yeterlik etkileşimi ise aktiviteyi yordamıştır (b = [ ], p = [ ]). Koşullu dolaylı etki düşük yeterlik ve düşük akran desteğinde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek yeterlik ve yüksek akran desteğinde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak bulunmuştur. X'in koşulsuz doğrudan etkisi c′ = [ ] (p = [ ]) olarak bulunmuştur.
Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- W ve Z'yi komutta yer değiştirerek girmek. PROCESS b-yolu moderatörünü /w= ile verilen değişkenden kurar; rol değişirse sınanan model de değişir.
- Üçlü etkileşim anlamlı olduğu hâlde yalnız iki yönlü X·W katsayısını yorumlamak; bu katsayı Z = 0'daki koşullu etkileşimdir.
- Model 11'deki moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksini bu model için de raporlamaya çalışmak; W'nin b-yolundaki rolü nedeniyle tek indeks tanımlanmaz.
- Haftalık aktivite süresi gibi sağa çarpık bir sonuç değişkeninde dağılımı incelemeden OLS tabanlı sonuçları raporlamak.
Literatürden örnek
Bu model için yöntemi ve kalıcı bağlantısı birlikte doğrulanmış açık erişim yayın örneği henüz eklenmedi. Bu durum modelin kullanılmadığı anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmış örnek kapsamını gösterir.
Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar
Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.