Koşullu aracılık — karma moderasyon
Hayes PROCESS Model 71Koşullu aracılık (a: W · b: V,W,WV · c′: V,W,WV)
Model 71, Model 70'e doğrudan yolun da V, W ve X·W·V ile düzenlenmesini ekler; Y tarafındaki her iki yol iki moderatörün etkileşimine bağlıdır, X→M yolu yalnız W'ye bağlıdır.
Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?
Model 71'de M denklemi X, W ve X·W'den oluşur. Y denklemi ise iki üçlü etkileşim taşır: doğrudan yola ait X·W·V ve ikinci aşamaya ait M·W·V; bunlara ait tüm alt dereceli terimler de denklemdedir. Buna göre b₄ ve c′₇ iki üçlü terimin katsayılarıdır; dolaylı etki (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₂V + b₃W + b₄W·V), doğrudan etki c′₁ + c′₄V + c′₅W + c′₇W·V olarak elde edilir.
Bu model, W ve V'nin sonuç tarafında birbirini koşulladığı, yani Y'nin hem aracıya hem X'e verdiği tepkinin iki koşulun birlikte aldığı değerlere bağlı olduğu durumlar içindir. Model 70'te doğrudan yol sabit kalır; Model 71 bu kısıtı kaldırır. Y denkleminde on bir yordayıcı bulunduğundan model, çoklu doğrusallık ve güç açısından grubun en talepkâr üyelerinden biridir; W iki aşamada yer aldığı için dolaylı etki tek bir indeksle özetlenemez.
İstatistiksel gösterim
M = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)
Y = i + c′₁X + c′₂V + c′₃W + c′₄(X·V) + c′₅(X·W) + c′₆W·V + c′₇(X·W·V) + b₁M + b₂(M·V) + b₃(M·W) + b₄(M·W·V)
Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₂V + b₃W + b₄W·V)
Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄V + c′₅W + c′₇W·V
Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.
Mobil sağlık uygulamaları araştırmasından bir örnek
Tip 2 diyabetli yetişkinlerde bir diyabet takip uygulamasının algılanan kullanım kolaylığı (X), kan şekerini düzenli ölçme ve kaydetme davranışını (Y) yordar; araştırmacı bu etkinin uygulamaya bağlılık (M, haftalık aktif kullanım günü) üzerinden işlediğini öne sürüyor. Yaş (W) iki aşamada rol alıyor: ileri yaşta kolaylık algısı bağlılığa daha güçlü dönüşebilir, ancak bağlılığın düzenli ölçüme yansıması da yaşa göre farklılaşabilir.
Dijital sağlık okuryazarlığı (V) ise Y tarafında yaşla etkileşiyor. İleri yaşta ve okuryazarlığı düşük kullanıcıda uygulamayı açmak, ölçümün doğru yapılıp kaydedilmesi anlamına gelmeyebilir; aynı kombinasyon, kolaylığın uygulamaya bağlılıktan bağımsız etkisini (örneğin hatırlatıcıların doğrudan işe yaraması) de değiştirebilir. İki yolun da aynı yaş × okuryazarlık örüntüsüne bağlanması Model 71'i gerektirir.
SPSS PROCESS komutu
process y=olcumduzeni /x=kolaylik /m=baglilik /w=yas /z=dijitalok /model=71 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .Dijital okuryazarlık /z= ile girilir: PROCESS 4 ikinci moderatörü Z olarak adlandırır ve Model 71 şablonunda W üç yolun tamamını, Z ise M→Y ve X→Y yollarını W ile etkileşerek düzenler. Yaş gibi geniş aralıklı bir moderatörde varsayılan yüzdelikler yerine klinik açıdan anlamlı yaşlar wmodval= ile verilebilir. Y denklemindeki çok sayıda çarpım nedeniyle center=1 kullanmak alt dereceli katsayıların yorumunu kolaylaştırır; ancak üçlü terimlerin katsayıları ve testleri merkezlemeyle değişmez.
Çıktıda nereye bakılır?
- Y tablosunda X·W·V ve M·W·V satırları ile Product terms key: iki üçlü etkileşimden hangisinin hangi yola ait olduğu buradan doğrulanır.
- “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” (Y denklemi): üçlü terimlerin açıkladığı varyans artışı ve testleri.
- “Conditional direct effects of X on Y”: yaş ve okuryazarlık kombinasyonlarında doğrudan etkiler.
- “Conditional indirect effects of X on Y”: doğrudan etki tablosuyla aynı yaş–okuryazarlık satırlarında bağlılık üzerinden geçen etkiler; iki tablo yan yana okunmalıdır.
Komşu modellerden farkı
Raporlama örneği
Algılanan kullanım kolaylığının kan şekeri ölçüm düzenliliği üzerindeki etkisinde uygulamaya bağlılığın aracılığı ve bu yapının yaş ile dijital sağlık okuryazarlığına göre değişimi PROCESS Model 71 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Kolaylık × yaş etkileşimi bağlılığı yordamıştır (b = [ ], p = [ ]). Ölçüm düzenliliği modelinde bağlılık × yaş × okuryazarlık (b = [ ], %95 GA [ , ], p = [ ]) ve kolaylık × yaş × okuryazarlık (b = [ ], %95 GA [ , ], p = [ ]) etkileşimleri raporlanmıştır. İleri yaş ve düşük okuryazarlıkta dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]); genç yaş ve yüksek okuryazarlıkta dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]) olarak bulunmuştur.
Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- Y denklemindeki iki üçlü etkileşimden yalnız birini raporlamak; doğrudan ve dolaylı yolun moderasyonu ayrı hipotezlerdir ve ikisi de sunulmalıdır.
- Yaşı merkezlemeden alt dereceli katsayıları yorumlamak; bu durumda X'in katsayısı sıfır yaşında ve sıfır okuryazarlık puanındaki, gerçekte var olmayan bir kullanıcıya ait olur.
- Bağlılık için uygulama kayıtlarından alınan sayım değişkenini ve ölçüm düzenliliğini aynı uygulamadan çekip ortak ölçüm kaynağı sorununu tartışmamak.
- Örneklem büyüklüğünü on bir yordayıcılı Y denklemine göre planlamamak; üçlü etkileşimlerin tespiti için gereken güç ana etkilerinkinden çok daha yüksektir.
Literatürden örnek
Bu model için yöntemi ve kalıcı bağlantısı birlikte doğrulanmış açık erişim yayın örneği henüz eklenmedi. Bu durum modelin kullanılmadığı anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmış örnek kapsamını gösterir.
Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar
Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.