Hayes PROCESS Model 87Seri aracılık — W son b-yolunda

Model 87, X→M₁→M₂→Y zincirinde yalnız son aracıdan Y'ye uzanan yolun (M₂→Y) W'ye göre değiştiğini sınar; M₂'den geçen dolaylı etkiler W'ye koşullu hâle gelir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 87, Model 6'daki seri zincirin üzerine tek bir düzenleyici ekler ve bu düzenleyiciyi zincirin en sonuna yerleştirir. M₁ ve M₂ denklemleri Model 6'dakiyle aynıdır (M₁ = a₁X; M₂ = a₂X + d₁M₁); W yalnız Y denklemine, b₃W ana etkisi ve b₄(M₂·W) çarpım terimiyle girer. Bu kurgunun söylediği şey açıktır: mekanizmanın X'ten M₂'ye kadar olan kısmı herkes için aynı işler, farklılaşan yalnızca M₂'nin Y'ye dönüşüp dönüşmediğidir. Model 83 düzenleyiciyi zincirin girişine (X→M₁) koyarken Model 87 çıkışına koyar; Model 88 ise W'yi M₁→Y yoluna da taşır.

İki aracılı zincirde üç özgül dolaylı etki vardır ve bunların yalnız ikisi W'ye bağlıdır. Yalnız M₁ üzerinden giden a₁·b₁ koşulsuz kalır. M₂ üzerinden giden a₂·(b₂ + b₄W) ile zincirin tamamını izleyen a₁·d₁·(b₂ + b₄W) ise W'nin doğrusal fonksiyonlarıdır; bu nedenle her biri için tek bir moderasyonlu aracılık indeksi tanımlanır (sırasıyla a₂·b₄ ve a₁·d₁·b₄). Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı şudur: iki koşullu dolaylı etki aynı b₄ katsayısını paylaştığından W boyunca oranları sabittir. Biri W arttıkça büyürken diğerinin küçülmesi, ancak a₂ ile a₁·d₁ zıt işaretli olduğunda mümkündür.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X

M₂ = i + a₂X + d₁M₁

Y = i + c′X + b₁M₁ + b₂M₂ + b₃W + b₄(M₂·W)

Dolaylı etki (X → M₁ → Y): a₁ · b₁

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): a₁ · d₁ · (b₂ + b₄W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₂ → Y): a₂ · (b₂ + b₄W)

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Ruh sağlığı hizmetleri araştırmasından bir örnek

Üniversite öğrencileriyle yürütülen bir çalışmada ruh sağlığı okuryazarlığının (X) psikolojik danışma birimine başvuruyla (Y) ilişkili olduğu gözleniyor. Araştırmacı bu ilişkiyi planlı davranış çizgisinde bir zincir olarak kuruyor: okuryazarlık profesyonel yardım aramaya yönelik tutumu (M₁) olumlu yönde etkiliyor, tutum yardım arama niyetini (M₂) güçlendiriyor, niyet de başvuru davranışına dönüşüyor.

Kuramsal sorun niyet ile davranış arasındaki boşluktur. Bekleme süresi, ücret ve ulaşım gibi algılanan erişim engelleri (W) yüksek olduğunda güçlü bir niyet bile başvuruya dönüşmeyebilir; engellerin tutumu ya da niyeti değiştirdiğine dair bir beklenti ise yoktur. Bu yüzden W yalnız niyet → başvuru yolunu düzenler ve soru Model 87'ye karşılık gelir: okuryazarlık → tutum → niyet → başvuru zincirinin dolaylı etkisi, erişim engelleri arttıkça zayıflıyor mu?

SPSS PROCESS komutu

process y=basvuru /x=okuryazarlik /m=tutum niyet /w=engel /model=87 /center=1 /plot=1 /boot=5000 /seed=2026 .

m= listesinin sırası zincirin sırasıdır: tutum M₁, niyet M₂ olur ve W, listedeki son aracının Y'ye etkisini düzenler. Diyagramdaki W sembolü komutta /w= seçeneğine karşılık gelir; bu modelde /z= kullanılmaz. center=1 ile niyet ve engel çarpıma girmeden önce ortalamadan arındırılır; b₂ bu durumda ortalama engel düzeyinde niyetin etkisi olarak okunur. Koşullu dolaylı etkiler varsayılan olarak W'nin 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinde verilir; koşulları ortalama ile ortalamanın bir standart sapma altı ve üstüne taşımak için moments=1 yazılır. plot=1, niyet × engel etkileşimini görselleştirmek için değer tablosu üretir.

Çıktıda nereye bakılır?

Y'nin sonuç değişken olduğu tabloda “Int_1” satırı: niyet × engel çarpımının katsayısı (b₄). Hangi çarpımın Int_1 olduğu altta “Product terms key” bölümünde yazar.
Aynı tablonun altındaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: çarpım teriminin Y'de açıkladığı ek varyans (R2-chng), F ve p. Bu test M₂→Y yolunun koşullu olup olmadığını gösterir, dolaylı etkinin moderasyonunu tek başına göstermez.
Dolaylı etkiler bölümünde M₂'den geçen iki yol için engelin seçilen düzeylerindeki Effect, BootSE, BootLLCI ve BootULCI değerleri. Yalnız tutum üzerinden giden yol W içermediği için engel düzeyine göre değişmez.
“Index of moderated mediation” tabloları: W'ye bağlı her dolaylı yol için indeks ve bootstrap güven aralığı. Zincir yolunun indeksi (a₁·d₁·b₄) sıfırı içermeyen bir aralığa sahipse seri dolaylı etkinin erişim engeline göre değiştiği sonucuna varılır.
“Direct effect of X on Y”: c′ bu modelde düzenlenmediği için tek bir değer olarak raporlanır.

Komşu modellerden farkı

Model 6: Aynı seri zincir düzenleyicisiz kurulur; tüm dolaylı etkiler koşulsuzdur.
Model 83: W zincirin sonunu değil girişini, yani X→M₁ yolunu düzenler; yalnız M₁ üzerinden geçen yollar koşullu olur.
Model 88: W yalnız M₂→Y yolunu değil M₁→Y yolunu da düzenler; böylece üç dolaylı etkinin üçü de W'ye bağlı hâle gelir.
Model 90: Model 87'ye ek olarak doğrudan yol (c′) da W ile düzenlenir ve koşullu doğrudan etki raporlanır.

Raporlama örneği

Profesyonel yardım aramaya yönelik tutum ve yardım arama niyetinin, ruh sağlığı okuryazarlığı ile danışma birimine başvuru arasındaki seri aracılık rolü ve bu zincirin son aşamasının algılanan erişim engellerine göre değişip değişmediği PROCESS Model 87 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Niyet × erişim engeli etkileşimi anlamlı bulunmuştur (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]). Okuryazarlık → tutum → niyet → başvuru yolunun dolaylı etkisi düşük erişim engelinde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek erişim engelinde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmış; bu yol için moderasyonlu aracılık indeksi [ ] (%95 BootGA [ , ]) bulunmuştur. Yalnız tutum üzerinden geçen dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]) olup erişim engelinden bağımsızdır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Erişim engellerini zincirin tamamını düzenleyen bir değişken gibi yorumlamak. Model 87'de W, tutumu ya da niyeti yordamaz; yalnız niyetin başvuruya dönüşme gücünü değiştirir.
Niyet × engel etkileşiminin anlamlı olmasını seri moderasyonlu aracılığın kanıtı saymak. Karar, zincir yolunun moderasyonlu aracılık indeksine ve bootstrap güven aralığına dayanmalıdır.
Yalnız M₁ üzerinden geçen dolaylı etkiyi W düzeylerine göre ayrı ayrı raporlayıp farklılık arar gibi yorumlamak; bu yol modelde W içermez.
m= listesine niyeti önce, tutumu sonra yazmak. Bu durumda düzenlenen yol tutum → başvuru olur ve kuramsal olarak başka bir hipotez sınanmış olur.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Lu, Z., Li, Y., Yan, Z., Sang, Q., & Sun, W. (2024). The effect of perceived stress on insomnia symptoms among college students: A moderated mediation model. Psychology Research and Behavior Management, 17, 3021-3032.

Çalışmanın bulgusu: 748 üniversite öğrencisinden oluşan örneklemde, algılanan stres gelişmeleri kaçırma korkusunu (FoMO) tetiklemekte, FoMO telefon bağımlılığını artırmakta, bu da uykusuzluk belirtilerini beslemektedir: bu zincir aracılık etkisi anlamlıdır (β = 0.02, %95 GA [0.01, 0.03]) ve toplam etkinin %5.43'ünü oluşturmaktadır. Zincirin son halkası kişilik özelliğine bağlıdır: telefon bağımlılığı × çevresel duyarlılık etkileşimi uykusuzluğu pozitif yordamıştır (β = 0.06, p < .05); çevresel uyaranlara duyarlı öğrencilerde bağımlılığın uykuya yansıması daha belirgindir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Seri zincirin SON halkasının (M₂→Y) düzenleyiciye bağlı olduğu hipotez için Model 87 kullanılmış; X = algılanan stres, M₁ = FoMO, M₂ = telefon bağımlılığı, Y = uykusuzluk belirtileri, W = çevresel duyarlılık.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 6 - Seri aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 90 - Seri aracılık — W son b-yolu + c′c′ yolu da moderasyonlu hali Model 83 - Seri aracılık — W ilk a-yolundaaynısı a-yolunda (birinci aşama)

Model 86 Model 88