Hayes PROCESS Model 90Seri aracılık — W son b-yolu + c′

Model 90, X→M₁→M₂→Y zincirinde son aracının Y'ye etkisini ve X'in Y'ye doğrudan etkisini W ile koşullar; M₂'den geçen dolaylı etkiler ve doğrudan etki W'ye bağlı hâle gelir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 90, Model 87'ye doğrudan yolun moderasyonunu ekler. M₁ ve M₂ denklemleri düzenleyicisiz kalır; Y denklemi ise Y = c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂M₂ + b₃(M₂·W) biçimini alır. W burada iki ayrı noktada devrededir: zincirin Y'ye bağlandığı son halka ve X'in aracılar dışında kalan doğrudan ilişkisi. M₁→Y yolu düzenlenmez; bu, Model 90'ı W'nin her iki b-yolunu ve c′'yü birlikte düzenlediği Model 89'dan ayırır.

Dolaylı etkilerden yalnız M₁ üzerinden geçen a₁·b₁ koşulsuzdur. Zincir yolu a₁·d₁·(b₂ + b₃W) ve M₂ üzerinden geçen a₂·(b₂ + b₃W) koşulludur; ikisi için moderasyonlu aracılık indeksleri a₁·d₁·b₃ ve a₂·b₃'tür. Doğrudan etki c′₁ + c′₃W olarak W'nin her düzeyinde ayrı hesaplanır. Bu modelin sıkça karşılık geldiği kuramsal tablo bir tür ikame ilişkisidir: W'nin bir düzeyinde X sonuca çoğunlukla aracı üzerinden ulaşırken diğer düzeyinde doğrudan yol öne çıkabilir. Bu tür bir yorum, koşullu dolaylı ve koşullu doğrudan etkilerin aynı W değerlerinde birlikte raporlanmasını gerektirir.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X

M₂ = i + a₂X + d₁M₁

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂M₂ + b₃(M₂·W)

Dolaylı etki (X → M₁ → Y): a₁ · b₁

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): a₁ · d₁ · (b₂ + b₃W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₂ → Y): a₂ · (b₂ + b₃W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

E-ticaret güveni araştırmasından bir örnek

Çevrimiçi alışveriş yapan tüketicilerle yürütülen bir çalışmada algılanan web sitesi kalitesinin (X) satın alma niyetiyle (Y) ilişkisi inceleniyor. Önerilen zincir: kaliteli bir arayüz algılanan işlem güvenliğini (M₁) artırıyor, güvenlik algısı siteye duyulan güveni (M₂) güçlendiriyor, güven de satın alma niyetine yansıyor.

Düzenleyici, tüketicinin önceki çevrimiçi alışveriş deneyimidir (W). Deneyimli tüketicilerin satın alma kararında güvene daha az, sitenin doğrudan sunduğu kullanım kolaylığına daha fazla dayanabileceği öngörülüyor. Beklenti güven → niyet yolu ile site kalitesi → niyet doğrudan yolu için kuruluyor, güvenlik algısının niyete etkisi için kurulmuyor. Bu nedenle analiz Model 90 ile yapılır.

SPSS PROCESS komutu

process y=niyet /x=kalite /m=guvenlik guven /w=deneyim /model=90 /center=1 /plot=1 /boot=5000 /seed=2026 .

m= listesinde güvenlik M₁, güven M₂ olarak yazılır; W, listedeki son aracının Y'ye etkisini ve X→Y yolunu düzenler. center=1 ile b₂ ve c′₁, ortalama deneyim düzeyindeki eğimler olarak okunur. Koşullu dolaylı ve doğrudan etkiler varsayılan olarak deneyimin 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinde verilir; moments=1 ortalama ve ±1 SS değerlerine geçirir.

Çıktıda nereye bakılır?

Y tablosunda iki çarpım satırı ve “Product terms key”: site kalitesi × deneyim ile güven × deneyim terimlerinin hangi Int satırına karşılık geldiği.
“Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: kalite × deneyim ve güven × deneyim terimlerinin her biri için R2-chng, F ve p; doğrudan yolun ve son b-yolunun koşulluluğu ayrı ayrı okunur.
“Conditional direct effects of X on Y”: site kalitesinin niyet üzerindeki doğrudan etkisinin deneyim düzeylerindeki değerleri ve güven aralıkları.
Dolaylı etkiler bölümünde güven üzerinden geçen iki yol için deneyim düzeylerindeki Effect, BootSE, BootLLCI ve BootULCI; yalnız güvenlik algısı üzerinden giden yol deneyim düzeyine bağlı değildir.
W'ye bağlı dolaylı yollar için “Index of moderated mediation” ve bootstrap güven aralığı.

Komşu modellerden farkı

Model 87: Aynı b-yolu moderasyonu vardır, ancak doğrudan yol (c′) W ile düzenlenmez.
Model 89: W yalnız son aracının değil ilk aracının da Y'ye etkisini düzenler; üç dolaylı etkinin üçü de koşullu olur.
Model 86: Simetrik karşılığıdır: W son b-yolu yerine ilk a-yolunu (X→M₁) ve c′ yolunu düzenler.
Model 15: Tek aracılı ya da paralel aracılı karşılığıdır; ikinci aşama ve doğrudan yol düzenlenir, aracılar arasında d-yolu yoktur.

Raporlama örneği

Algılanan işlem güvenliği ve çevrimiçi güvenin, web sitesi kalitesi ile satın alma niyeti arasındaki seri aracılık rolü ile güven → niyet ve kalite → niyet yollarının çevrimiçi alışveriş deneyimine göre değişip değişmediği PROCESS Model 90 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Kalite → güvenlik → güven → niyet yolunun dolaylı etkisi düşük deneyimde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek deneyimde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak bulunmuş, moderasyonlu aracılık indeksi [ ] (%95 BootGA [ , ]) hesaplanmıştır. Kalitenin doğrudan etkisi düşük deneyimde [ ] (%95 GA [ , ]), yüksek deneyimde [ ] (%95 GA [ , ]) olmuştur (kalite × deneyim: b = [ ], p = [ ]). Yalnız güvenlik algısı üzerinden geçen dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak raporlanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Koşullu doğrudan etkiyi raporlamayıp yalnız dolaylı etkilere odaklanmak. Model 90'ı seçmenin gerekçesi doğrudan yolun da düzenlendiği beklentisidir; bu sonuç bulgularda yer almalıdır.
Güven × deneyim etkileşiminin anlamlı olmasını zincirin koşulluluğunun yeterli kanıtı saymak; karar a₁·d₁·b₃ indeksinin bootstrap güven aralığına dayanır.
Yalnız güvenlik algısı üzerinden giden dolaylı etkinin deneyime göre değiştiğini yazmak; M₁→Y yolu düzenlenmediği için bu etki tüm deneyim düzeylerinde aynıdır.
Deneyim düzeylerinde doğrudan ve dolaylı etkileri karşılaştırırken bunları toplam etkinin oranları gibi yorumlamak; işaretleri farklı olduğunda oran yorumu anlamını yitirir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Aksakallı Bayraktar, Z., Oral, S., Bulut, S. H., & Bayraktar, Y. (2023). Effect of perception of sustainability in local food experiences on healthy eating tendency: mediator and moderator effects. Frontiers in Nutrition, 10, 1150277.

Çalışmanın bulgusu: 379 katılımcıdan oluşan örneklemde, yerel yemek deneyimlerinde sürdürülebilirlik algısı yerel yemek yeme eğilimini artırarak sağlıklı beslenme eğilimini güçlendirmektedir: bu dolaylı etki anlamlıdır (0.060, %95 GA [0.0178, 0.1091]; güven aralığı sıfırı içermemektedir). Buna karşılık çevrim içi bilgi aramanın bu dolaylı yolu düzenlediğine dair yeterli kanıt bulunamamıştır: koşullu dolaylı etki bir düzeyde anlamlı görünse de (OIS:1 = 0.06, %95 GA [0.0096, 0.1222]) diğer düzeyde güven aralığı sıfırı içermektedir (OIS:2 = 0.05, %95 GA [−0.0027, 0.1210]); dolayısıyla düzenlenmiş aracılık desteklenmemiştir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Metinde modelin 'Hayes PROCESS Macro (model 90)' ile test edildiği belirtilir: X = sürdürülebilirlik algısı, M₁ = kişilik özellikleri, M₂ = yerel yemek yeme eğilimi, Y = sağlıklı beslenme eğilimi, W = çevrimiçi bilgi arama (etkisi anlamsız bulunmuş — anlamsız moderasyonun dürüst raporlanmasına örnek).

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 6 - Seri aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 87 - Seri aracılık — W son b-yolundac′ moderasyonsuz eşi Model 85 - Seri aracılık — W a-yolları + c′aynısı a-yolunda (birinci aşama)

Model 89 Model 91