Hayes PROCESS Model 89Seri aracılık — W b-yolları + c′

Model 89, X→M₁→M₂→Y zincirinde iki aracının Y'ye etkisini ve X'in Y'ye doğrudan etkisini aynı düzenleyiciyle (W) koşullar; Y'ye uzanan bütün yollar W'ye bağlı hâle gelir.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 89'da M₁ ve M₂ denklemleri düzenleyicisizdir; W'nin bütün etkisi Y denkleminde toplanır: Y = c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂(M₁·W) + b₃M₂ + b₄(M₂·W). Başka bir deyişle Y'ye giren her ok, yani iki b-yolu ve doğrudan yol, W'nin düzeyine göre farklı eğime sahip olabilir. Model 88'den tek farkı c′ yolunun da düzenlenmesidir; bu ek, W'nin X ile Y arasındaki aracılar dışında kalan ilişkiyi de değiştirdiği yönünde ayrı bir kuramsal beklenti gerektirir.

Koşullu dolaylı etkiler a₁·(b₁ + b₂W), a₁·d₁·(b₃ + b₄W) ve a₂·(b₃ + b₄W) biçimindedir; üçü de W'nin doğrusal fonksiyonu olduğundan her biri için moderasyonlu aracılık indeksi hesaplanır (a₁·b₂, a₁·d₁·b₄, a₂·b₄). Doğrudan etki ise c′₁ + c′₃W olarak koşulludur. Bu yapı, W'nin her düzeyinde etkinin ne kadarının aracılar üzerinden, ne kadarının doğrudan taşındığını karşılaştırma olanağı verir. W iki kategorili olduğunda koşullu etkiler iki grup için hesaplanır ve indeks iki grup arasındaki dolaylı etki farkına karşılık gelir.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X

M₂ = i + a₂X + d₁M₁

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂(M₁·W) + b₃M₂ + b₄(M₂·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → Y): a₁ · (b₁ + b₂W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): a₁ · d₁ · (b₃ + b₄W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₂ → Y): a₂ · (b₃ + b₄W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Fen eğitimi araştırmasından bir örnek

Ortaöğretim öğrencileriyle yapılan bir çalışmada sorgulamaya dayalı fen öğretimi algısının (X) bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında kariyer niyetiyle (Y) ilişkisi inceleniyor. Önerilen zincir: sorgulamaya dayalı derslerde öğrencinin fen öz-yeterliği (M₁) gelişiyor, öz-yeterlik fene yönelik ilgiyi (M₂) besliyor, ilgi de kariyer niyetine dönüşüyor.

Araştırmacı cinsiyetin (W; 0 = kız, 1 = erkek) bu sürecin son halkalarında rol oynadığını öngörüyor: öz-yeterlik ve ilginin kariyer niyetine dönüşmesi toplumsal cinsiyet beklentilerinden etkilenebilir ve sorgulamaya dayalı öğretimin aracılar dışındaki doğrudan katkısı da iki grupta farklı olabilir. Öz-yeterliğin ve ilginin oluşumunda bir cinsiyet farkı beklenmediği için a- ve d-yolları düzenlenmez; bu kurgu Model 89'a karşılık gelir.

SPSS PROCESS komutu

process y=kariyer /x=sorgulama /m=ozyeterlik ilgi /w=cinsiyet /model=89 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 .

m= listesinde öz-yeterlik M₁, ilgi M₂ olarak yazılır. W iki kategorili olduğunda PROCESS koşullu etkileri yüzdelikler yerine W'nin iki değerinde verir. center=2 çarpım terimlerine giren sürekli değişkenleri merkezler, iki kategorili W'yi 0/1 kodunda bırakır; böylece b₁, b₃ ve c′₁ kız öğrenciler (W = 0) için geçerli eğimler olarak okunur. Johnson-Neyman yöntemi iki kategorili düzenleyici için anlamlı değildir.

Çıktıda nereye bakılır?

Y tablosunda üç çarpım satırı ve “Product terms key”: sorgulama × cinsiyet, öz-yeterlik × cinsiyet ve ilgi × cinsiyet terimlerinin hangi Int satırına karşılık geldiği.
“Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: her çarpım teriminin Y'de açıkladığı ek varyans (R2-chng), F ve p değerleri.
“Conditional direct effects of X on Y”: sorgulamaya dayalı öğretimin kariyer niyeti üzerindeki doğrudan etkisinin iki gruptaki değeri, standart hatası ve güven aralığı.
Dolaylı etkiler bölümünde üç yolun her biri için iki gruptaki Effect, BootSE, BootLLCI ve BootULCI değerleri.
Her dolaylı yol için “Index of moderated mediation (difference between conditional indirect effects)”: W iki kategorili olduğundan PROCESS indeksi bu başlıkla verir; W 0/1 kodlandığında indeks, erkek ve kız öğrencilerin koşullu dolaylı etkileri arasındaki farktır (erkek − kız); bootstrap güven aralığı sıfırı içermiyorsa fark desteklenir.

Komşu modellerden farkı

Model 88: Aynı b-yolu moderasyonu vardır, ancak doğrudan yol (c′) düzenlenmez.
Model 90: W yalnız son aracının Y'ye etkisini ve c′ yolunu düzenler; M₁→Y yolu koşulsuz kalır.
Model 85: Simetrik karşılığıdır: W b-yolları yerine a-yollarını ve c′ yolunu düzenler.
Model 92: W yalnız Y denklemini değil a-yollarını ve aracılar arası d-yolunu da düzenler.

Raporlama örneği

Fen öz-yeterliği ve fene yönelik ilginin, sorgulamaya dayalı fen öğretimi algısı ile STEM kariyer niyeti arasındaki seri aracılık rolü ve aracıların ve doğrudan yolun cinsiyete göre farklılaşıp farklılaşmadığı PROCESS Model 89 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Sorgulama → öz-yeterlik → ilgi → kariyer niyeti yolunun dolaylı etkisi kız öğrencilerde [ ] (%95 BootGA [ , ]), erkek öğrencilerde [ ] (%95 BootGA [ , ]) bulunmuş; iki grup arasındaki farkı gösteren indeks [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak elde edilmiştir. Doğrudan etki kız öğrencilerde [ ] (%95 GA [ , ]), erkek öğrencilerde [ ] (%95 GA [ , ]) olmuştur; sorgulama × cinsiyet etkileşimi b = [ ], p = [ ] olarak raporlanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Örneklemi cinsiyete göre bölüp iki ayrı Model 6 analizi yürütmek ve dolaylı etkileri göz kararı karşılaştırmak. Grup farkının testi moderasyonlu aracılık indeksidir.
center=1 ile iki kategorili W'yi de merkezleyip b₁, b₃ ve c′₁'i bir gruba ait eğim gibi yorumlamak; merkezlenmiş W'de bu katsayılar hiçbir gruba değil, W'nin örneklem ortalamasına (gruplardan birinin oranına) karşılık gelen değerdeki eğimlerdir.
c′ yolunu kuramsal gerekçe olmadan düzenlemek. Gereksiz çarpım terimi doğrudan etkinin tahminini zayıflatır; doğrudan yolda beklenti yoksa Model 88 daha yalın bir seçenektir.
Doğrudan etkinin bir grupta anlamlı, diğerinde anlamsız olmasını tek başına moderasyon kanıtı saymak; karar sorgulama × cinsiyet etkileşim testine dayanır.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Huang, Y., Yang, L., Liu, Y., & Zhang, S. (2024). Effects of perceived stress on college students' sleep quality: a moderated chain mediation model. BMC Psychology, 12, 476.

Çalışmanın bulgusu: 8.178 üniversite öğrencisinden oluşan geniş örneklemde, algılanan stresin uyku kalitesiyle bağlantısı büyük ölçüde yaşamda anlam varlığı ve depresyon üzerinden işlemektedir: toplam dolaylı etki anlamlıdır (0.24, %95 GA [0.22, 0.25]) ve yaşamda anlam varlığı → depresyon seri aracılık yolu 0.03 (%95 GA [0.03, 0.04]) ile toplam etkinin %12.50'sini oluşturmaktadır. Yaşamda anlam arayışı (SML) bu süreci yumuşatmaktadır: depresyon × anlam arayışı (β = −0.03, p < .01) ve algılanan stres × anlam arayışı (β = −0.02, p < .05) etkileşimleri uyku kalitesini anlamlı yordamıştır.

Model seçimi ve değişken rolleri: Metinde 'the moderating role of SML in the chain mediation model was tested using the PROCESS macro (Model 89)' ifadesi geçer: X = algılanan stres, M₁ = yaşamda anlam varlığı, M₂ = depresyon, Y = uyku kalitesi, W = yaşamda anlam arayışı.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 6 - Seri aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 88 - Seri aracılık — W tüm b-yollarındac′ moderasyonsuz eşi Model 85 - Seri aracılık — W a-yolları + c′aynısı a-yolunda (birinci aşama)

Model 88 Model 90