Model model özel Hayes içeriği

Seri aracılık + moderasyon

Hayes PROCESS Model 92Seri aracılık — W tüm yollarda

Model 92, X→M₁→M₂→Y seri zincirindeki bütün yolları (a, d, b ve c′) aynı düzenleyiciyle (W) koşullar; dolaylı etkiler W'nin doğrusal olmayan fonksiyonlarına dönüşür.

a₁a₂b₁b₂dc′XYM₁M₂W
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 92, seri aracılık ailesinin en kapsamlı moderasyon kurgusudur. W her denkleme girer ve modeldeki her oku düzenler: M₁ = a₁X + a₂W + a₃(X·W); M₂ = a₄X + a₅W + a₆(X·W) + d₁M₁ + d₂(M₁·W); Y = c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂(M₁·W) + b₃M₂ + b₄(M₂·W). Toplam altı çarpım terimi tahmin edilir. Model 91 yalnız aracılar arası bağlantıyı, Model 89 yalnız Y'ye uzanan yolları düzenlerken Model 92, W'nin sürecin her aşamasında işlediğini varsayar. Parametre sayısı belirgin biçimde arttığı için örneklem yeterliği analizden önce değerlendirilmelidir.

Bu modelde dolaylı etkiler artık W'nin doğrusal fonksiyonu değildir. M₁ üzerinden giden (a₁ + a₃W)·(b₁ + b₂W) ve M₂ üzerinden giden (a₄ + a₆W)·(b₃ + b₄W) W'ye göre ikinci derecedendir; zincir yolu (a₁ + a₃W)·(d₁ + d₂W)·(b₃ + b₄W) ise üçüncü derecedendir. Bu nedenle dolaylı etkinin W ile değişimini tek bir sayıyla özetleyen moderasyonlu aracılık indeksi tanımlanamaz; çıkarım, koşullu dolaylı etkilerin seçilen W değerlerindeki bootstrap güven aralıklarına dayanır. Tek tek çarpım terimlerinin anlamlılığı ise dolaylı etkinin değişip değişmediği sorusuna doğrudan yanıt vermez.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X + a₂W + a₃(X·W)

M₂ = i + a₄X + a₅W + a₆(X·W) + d₁M₁ + d₂(M₁·W)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃(X·W) + b₁M₁ + b₂(M₁·W) + b₃M₂ + b₄(M₂·W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → Y): (a₁ + a₃W) · (b₁ + b₂W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): (a₁ + a₃W) · (d₁ + d₂W) · (b₃ + b₄W)

Koşullu dolaylı etki (X → M₂ → Y): (a₄ + a₆W) · (b₃ + b₄W)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃W

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Afet psikolojisi araştırmasından bir örnek

Büyük bir depremden etkilenen yetişkinlerle yürütülen bir çalışmada afete maruziyet düzeyinin (X) günlük işlevsellikteki bozulmayla (Y) ilişkisi inceleniyor. Önerilen zincir: maruziyet arttıkça istem dışı ruminasyon (M₁) yoğunlaşıyor, ruminasyon travma sonrası stres belirtilerini (M₂) besliyor, belirtiler de işlevselliği bozuyor.

Araştırmacı algılanan sosyal desteğin (W) bu sürecin tek bir halkasında değil her aşamasında tampon işlevi gördüğünü öngörüyor: destek, maruziyetin ruminasyona ve belirtilere dönüşmesini, ruminasyonun belirtilere aktarılmasını, belirtilerin ve maruziyetin işlevselliğe yansımasını zayıflatabilir. Her yol için ayrı bir kuramsal gerekçe sunulabildiğinde bu kurgu Model 92'ye karşılık gelir; gerekçe yalnız bazı yollar için kurulabiliyorsa daha sınırlı bir model tercih edilmelidir.

SPSS PROCESS komutu

process y=islevsellik /x=maruziyet /m=ruminasyon belirti /w=destek /model=92 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

m= listesinde ruminasyon M₁, travma sonrası stres belirtileri M₂ olarak yazılır. W komutta /w= ile girilir; aynı W bütün yolları düzenlediği için ikinci bir düzenleyici tanımlanmaz. Altı çarpım terimi bulunduğundan center=1 ile merkezleme, alt düzey katsayıların ortalama destek düzeyindeki etkiler olarak okunmasını sağlar. Koşullu etkiler varsayılan olarak desteğin 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinde verilir; moments=1 ile ortalama ve ±1 SS noktalarına geçilebilir. Bootstrap örneklem sayısının düşürülmemesi, uç W değerlerindeki güven aralıklarının kararlılığı açısından önemlidir.

Çıktıda nereye bakılır?

  • Her sonuç değişken tablosundaki çarpım satırları ve “Product terms key”: M₁ tablosunda bir, M₂ tablosunda iki, Y tablosunda üç çarpım terimi bulunur.
  • Her tablonun altındaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: ilgili denklemdeki çarpım terimlerinin açıkladığı ek varyans (R2-chng), F ve p değerleri; bunlar tek tek yolların koşulluluğunu gösterir.
  • Dolaylı etkiler bölümünde üç yolun her biri için destek düzeylerindeki Effect, BootSE, BootLLCI ve BootULCI değerleri. Bu modelde dolaylı etkiler hakkındaki çıkarımın temel dayanağı bu tablodur.
  • “Conditional direct effects of X on Y”: maruziyetin işlevsellik üzerindeki doğrudan etkisinin destek düzeylerindeki değerleri ve güven aralıkları.
  • Sürekli bir W için dolaylı etkiler W'nin doğrusal fonksiyonu olmadığından PROCESS bu modelde moderasyonlu aracılık indeksi raporlamaz; dolaylı etkilerin W'ye göre değiştiği iddiası seçilen W değerlerindeki koşullu dolaylı etkilerle desteklenir. İki W değerindeki güven aralıklarının örtüşüp örtüşmemesi bu iki etkinin farkını sınamaz; örtüşme durumu tek başına moderasyonun yokluğu ya da varlığı olarak yorumlanmamalıdır. W iki kategorili olsaydı PROCESS her dolaylı yol için iki grubun koşullu dolaylı etkileri arasındaki farkı “Index of moderated mediation (difference between conditional indirect effects)” başlığıyla verirdi.

Komşu modellerden farkı

  • Model 91: W yalnız aracılar arasındaki d-yolunu düzenler; tek bir koşullu dolaylı yol ve tek bir indeks vardır.
  • Model 89: W yalnız Y'ye uzanan yolları (iki b-yolu ve c′) düzenler; a- ve d-yolları sabittir ve her dolaylı yol için indeks hesaplanır.
  • Model 85: W a-yollarını ve c′ yolunu düzenler; d- ve b-yolları sabittir.
  • Model 59: Seri değil paralel aracılı karşılığıdır: W a-, b- ve c′ yollarını düzenler, ancak aracılar arasında d-yolu yoktur.

Raporlama örneği

Ruminasyon ve travma sonrası stres belirtilerinin, afete maruziyet ile işlevsellik bozulması arasındaki seri aracılık rolü ve modeldeki tüm yolların algılanan sosyal desteğe göre değişip değişmediği PROCESS Model 92 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Maruziyet → ruminasyon → belirtiler → işlevsellik yolunun dolaylı etkisi düşük destek düzeyinde [ ] (%95 BootGA [ , ]), orta düzeyde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek düzeyde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır. Maruziyetin işlevsellik üzerindeki doğrudan etkisi düşük destekte [ ] (%95 GA [ , ]), yüksek destekte [ ] (%95 GA [ , ]) bulunmuştur. Çarpım terimlerine ilişkin sonuçlar Tablo [ ]'de sunulmuştur.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • Sürekli W kullanılan Model 92'de tek bir moderasyonlu aracılık indeksi raporlamaya çalışmak veya başka bir modelden alınan indeks mantığını buraya taşımak; dolaylı etkiler W'nin doğrusal fonksiyonu değildir.
  • Altı çarpım teriminden bazıları anlamsız diye modeli bütünüyle reddetmek ya da bazıları anlamlı diye dolaylı etkinin değiştiğini ilan etmek. Dolaylı etki hakkındaki karar koşullu dolaylı etkilerin güven aralıklarına dayanır.
  • Her yol için ayrı kuramsal gerekçe yokken, yalnız en kapsamlı model olduğu için Model 92'yi seçmek. Gereksiz çarpım terimleri standart hataları büyütür ve gerçek moderasyonu saptama gücünü düşürür.
  • Koşullu dolaylı etkileri yalnız üç W değerinde raporlayıp aradaki eğilimin doğrusal olduğunu varsaymak; ikinci ve üçüncü dereceden fonksiyonlar W aralığında yön değiştirebilir.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Zhao, C., & Zhang, Y. (2024). Moderated serial mediation effects of adaptation problems, academic stress, and interpersonal relationships on the sleep quality of early-year university students. Frontiers in Public Health, 12, 1476020.

Çalışmanın bulgusu: 3.490 üniversite öğrencisinden oluşan örneklemde, kaygı uyum sorunlarını ve akademik stresi artırarak uyku kalitesini bozmaktadır: seri aracılık zincirinin tüm yolları anlamlıdır (uyku kalitesi üzerinde uyum sorunları β = 0.145, akademik stres β = 0.081, p < .001). Kişilerarası ilişkiler yalnızca uyku kalitesi denklemindeki üç yolu düzenlemektedir; bu denklemde üç etkileşim terimi de anlamlıdır (int_1 β = 0.003, p = .002; int_2 β = −0.015, p < .001; int_3 β = −0.012, p < .001), buna karşılık aracı değişkenlere giden yollardaki etkileşimler anlamlı çıkmamıştır; negatif işaretli etkileşimler, güçlü kişilerarası ilişkilerin zincirin ilgili halkalarını zayıflattığına işaret etmektedir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Düzenleyicinin seri modeldeki tüm yolları koşullandırabileceği varsayımıyla Model 92 seçilmiş, ancak anlamlı düzenleme yalnızca uyku kalitesi denkleminde ortaya çıkmıştır; X = kaygı, M₁ = uyum sorunları, M₂ = akademik stres, Y = uyku kalitesi, W = kişilerarası ilişkiler.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geçİletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 6 - Seri aracılıkmoderatörsüz temel hali
Model 91