Hayes PROCESS Model 91Seri aracılık — W zincir (d) yolunda

Model 91, X→M₁→M₂→Y zincirinde iki aracı arasındaki bağlantının (M₁→M₂) bir düzenleyiciye (W) göre değiştiğini sınar; yalnız zincirin tamamından geçen dolaylı etki W'ye koşullu olur.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 91, düzenleyiciyi seri aracılık modelinin içine, iki aracıyı birbirine bağlayan d-yoluna yerleştirir. M₁ ve Y denklemleri Model 6'dakiyle aynı kalır; değişiklik yalnız ikinci aracının denklemindedir: M₂ = a₂X + d₁M₁ + d₂W + d₃(M₁·W). Bu model, X'in başlattığı sürecin bir psikolojik durumdan diğerine aktarılmasının koşullara bağlı olduğu kuramlar için uygundur. Model 83 ve 87 düzenleyiciyi zincirin girişine ya da çıkışına koyarken Model 91'de giriş ve çıkış sabit, aradaki aktarım koşulludur.

Üç özgül dolaylı etkiden ikisi, a₁·b₁ ve a₂·b₂, d-yolunu içermediği için koşulsuzdur. Koşullu olan yalnız seri yoldur: a₁·(d₁ + d₃W)·b₂. Bu ifade W'nin doğrusal bir fonksiyonu olduğundan tek bir moderasyonlu aracılık indeksiyle (a₁·d₃·b₂) özetlenir. Dolayısıyla Model 91'de etkileşim testi Y denkleminde değil M₂ denkleminde yer alır ve seri aracılık hipotezi ile moderasyon hipotezi aynı dolaylı yolda birleşir. Bu konumun kuramsal gerekçesi açık olmalıdır; düzenleyicinin neden aracıların oluşumunu ya da sonuca etkisini değil, ikisi arasındaki geçişi değiştirdiği yazılmadan model seçimi savunulamaz.

İstatistiksel gösterim

M₁ = i + a₁X

M₂ = i + a₂X + d₁M₁ + d₂W + d₃(M₁·W)

Y = i + c′X + b₁M₁ + b₂M₂

Dolaylı etki (X → M₁ → Y): a₁ · b₁

Koşullu dolaylı etki (X → M₁ → M₂ → Y): a₁ · (d₁ + d₃W) · b₂

Dolaylı etki (X → M₂ → Y): a₂ · b₂

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Kronik ağrı araştırmasından bir örnek

Kronik bel ağrısı olan hastalarla yürütülen bir çalışmada ağrı şiddetinin (X) işlevsel yetersizlikle (Y) ilişkisi korku-kaçınma modeli çerçevesinde inceleniyor. Önerilen zincir: şiddetli ağrı ağrıyı felaketleştirmeyi (M₁) artırıyor, felaketleştirme harekete yönelik korku ve kaçınmayı (M₂) besliyor, kaçınma da günlük işlevselliği kısıtlıyor.

Araştırmacı ağrı kabulünün (W) bu zincirin orta halkasında rol oynadığını öngörüyor: ağrıyı kabul eden hastalarda felaketleştirici düşünceler ortaya çıksa bile bunların kaçınma davranışına dönüşmesi zayıflayabilir. Kabulün ağrı şiddeti → felaketleştirme veya kaçınma → yetersizlik yollarını değiştirdiğine dair bir beklenti kurulmadığı için düzenleyici yalnız felaketleştirme → korku-kaçınma bağlantısına yerleştirilir ve analiz Model 91 ile yapılır.

SPSS PROCESS komutu

process y=yetersizlik /x=siddet /m=felaket kacinma /w=kabul /model=91 /center=1 /plot=1 /boot=5000 /seed=2026 .

m= listesinde felaketleştirme M₁, korku-kaçınma M₂ olarak yazılır; W, bu iki aracı arasındaki bağlantıyı düzenler. center=1 ile d₁, ortalama kabul düzeyinde felaketleştirmenin korku-kaçınmaya etkisi olarak okunur. Koşullu seri dolaylı etki varsayılan olarak kabulün 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinde verilir; moments=1 seçildiğinde bu değerler ortalama ve ortalamanın ±1 SS uzağı olur. plot=1, felaketleştirme × kabul etkileşiminin grafiği için değer tablosu üretir.

Çıktıda nereye bakılır?

Korku-kaçınmanın (M₂) sonuç değişken olduğu tabloda “Int_1” satırı ve “Product terms key”: felaketleştirme × kabul çarpımının katsayısı (d₃).
M₂ tablosunun altındaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: çarpım teriminin M₂'de açıkladığı ek varyans (R2-chng), F ve p. Bu modelde etkileşim testi Y tablosunda değil, M₂ tablosunda yer alır.
Dolaylı etkiler bölümünde ağrı şiddeti → felaketleştirme → korku-kaçınma → yetersizlik yolunun kabul düzeylerindeki Effect, BootSE, BootLLCI ve BootULCI değerleri. Diğer iki dolaylı yol kabul düzeyine bağlı değildir.
Seri yol için “Index of moderated mediation” (a₁·d₃·b₂) ve bootstrap güven aralığı: aralık sıfırı içermiyorsa zincir üzerinden taşınan etkinin ağrı kabulüne göre değiştiği sonucuna varılır.
“Direct effect of X on Y”: c′ düzenlenmediği için tek değer olarak raporlanır.

Komşu modellerden farkı

Model 6: Düzenleyici yoktur; d-yolu herkes için tek bir katsayıyla tahmin edilir.
Model 83: W zincirin içini değil girişini (X→M₁) düzenler; koşulluluk a₁ katsayısını içeren iki dolaylı yola yayılır.
Model 87: W zincirin çıkışını (M₂→Y) düzenler; M₂'den geçen iki dolaylı yol koşullu olur.
Model 92: W yalnız d-yolunu değil a-, b- ve c′ yollarını da düzenler; bu nedenle tek bir moderasyonlu aracılık indeksiyle özetlenemez.

Raporlama örneği

Ağrıyı felaketleştirme ve korku-kaçınmanın, ağrı şiddeti ile işlevsel yetersizlik arasındaki seri aracılık rolü ve iki aracı arasındaki bağlantının ağrı kabulüne göre değişip değişmediği PROCESS Model 91 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Felaketleştirme × kabul etkileşimi korku-kaçınmayı yordamıştır (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]). Seri dolaylı etki düşük kabul düzeyinde [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek kabul düzeyinde [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmış; moderasyonlu aracılık indeksi [ ] (%95 BootGA [ , ]) bulunmuştur. Yalnız felaketleştirme ve yalnız korku-kaçınma üzerinden geçen dolaylı etkiler sırasıyla [ ] (%95 BootGA [ , ]) ve [ ] (%95 BootGA [ , ]) olup kabulden bağımsızdır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

Etkileşim terimini Y denkleminde aramak. Model 91'de çarpım terimi M₂ denklemindedir; Y tablosunda W hiç yer almaz.
Yalnız felaketleştirme veya yalnız korku-kaçınma üzerinden geçen dolaylı etkileri kabul düzeylerine göre yorumlamak; bu iki yol d-yolunu içermediği için koşulsuzdur.
d₃'ün anlamlı olmasını moderasyonlu seri aracılığın kanıtı saymak. Seri dolaylı etkinin koşulluluğu a₁·d₃·b₂ indeksinin güven aralığıyla değerlendirilir.
Düzenleyicinin neden aracılar arasındaki geçişi değiştirdiğini kuramla gerekçelendirmeden modeli seçmek; aynı veride Model 83 veya 87 de kurulabilir ve seçimin dayanağı veri değil kuram olmalıdır.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Kim, H.-Y., & Urminsky, O. (2024). The different roads not taken: Considering diverse foregone alternatives motivates future goal persistence. Journal of Consumer Psychology, 35(1), 22-41.

Çalışmanın bulgusu: Tüketiciler bir hedef uğruna birbirine benzemeyen seçeneklerden vazgeçtiklerinde, benzer seçeneklerden vazgeçenlere göre daha büyük bir fedakârlık yaptıklarını düşünmektedir. Bu değerlendirme, verilen kararın kişi üzerindeki etkisini artırmakta ve sonraki hedefe uygun seçimi desteklemektedir. Ancak önceki fedakârlığın nesnel bir işaretle görünür kılınması, iki aracı değişken arasındaki bağlantıyı zayıflatmaktadır. Model 91 ile sınanan koşullu seri dolaylı etki anlamlıdır (b = −0.02, SE = 0.01, %95 GA [−0.0433, −0.0035]); dolaylı etki nesnel işaret yokken anlamlıdır (b = 0.02, SE = 0.01, %95 GA [0.0049, 0.0348]).

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 91, iki aracı değişken arasındaki yolun hangi koşulda değiştiğini incelemek için kullanılmıştır. Çalışmada X = vazgeçilen seçeneklerin çeşitliliği, M₁ = algılanan fedakârlık, M₂ = kararın kişi üzerindeki etkisi, Y = sonraki hedefe uygun seçim ve W = nesnel işaretin bulunup bulunmamasıdır. Yayının açık erişimli tam metninde 'PROCESS, Model 91' ifadesi ve koşullu dolaylı etki sonuçları doğrulanmıştır.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 6 - Seri aracılıkmoderatörsüz temel hali

Model 90 Model 92