Model model özel Hayes içeriği

Koşullu aracılık — b-yolu moderasyonlu

Hayes PROCESS Model 18Koşullu aracılık (b: Q,V,VQ)

Model 18, aracının sonuca etkisinin (M→Y) V'ye göre değiştiğini ve bu değişimin de Q'ya bağlı olduğunu sınar; M·V·Q üçlü etkileşimini içeren ikinci aşama koşullu aracılık modelidir.

abc′XYMQV
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 18'in Y denklemi M, Q ve V'nin bütün ikili çarpımlarını ve üçlü çarpımını içerir: b₄(M·Q), b₅(M·V), b₆(V·Q) ve b₇(M·V·Q). M'nin Y üzerindeki etkisi b₁ + b₄Q + b₅V + b₇VQ olur. Bu ifade, V'nin M→Y yolundaki düzenleyici etkisinin (b₅ + b₇Q) Q'ya göre kaydığını gösterir. M denklemi (M = a₁X) ve doğrudan yol koşulsuzdur.

Model 16'dan farkı, iki düzenleyicinin etkilerinin toplanmaması, birbirini koşullandırmasıdır. Bu yüzden özet ölçüt moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksidir (a₁b₇): Q bir birim değiştiğinde V'nin dolaylı etki üzerindeki düzenleyici etkisinin ne kadar değiştiğini gösterir. Bu indeksin güven aralığı sıfırı dışarıda bırakıyorsa, Q'nun farklı düzeylerinde hesaplanan koşullu moderasyonlu aracılık indeksleri, yani a₁(b₅ + b₇Q) değerleri yorumlanır. Model 19 ve 20 aynı üçlü yapıyı korur, fakat doğrudan yolu da düzenler.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X

Y = i + c′X + b₁M + b₂Q + b₃V + b₄(M·Q) + b₅(M·V) + b₆V·Q + b₇(M·V·Q)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): a₁ · (b₁ + b₄Q + b₅V + b₇V·Q)

Doğrudan etki: c′

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Beslenme ve diyetetik araştırmasından bir örnek

Tip 2 diyabet tanılı yetişkinlerde diyetisyenle yapılan danışmanlık görüşmelerinin sayısı (X) ile Akdeniz tipi beslenmeye uyum puanı (Y) arasındaki ilişki inceleniyor. Mekanizma olarak beslenme öz-yeterliği (M) öneriliyor: görüşmeler sağlıklı seçim yapabilme inancını artırıyor, bu inanç da gündelik öğünlere yansıyor.

Öz-yeterliğin uyuma dönüşmesi hane gıda güvencesizliğine (V) bağlı olabilir; taze sebze ve balığa erişimi kısıtlı olan kişide inanç tek başına yetmez. Araştırmacı ayrıca bu engelleyici etkinin algılanan zaman baskısına (Q) göre değiştiğini öngörüyor: hem bütçesi hem zamanı kısıtlı olanlarda öz-yeterliğin getirisi daha da düşebilir. Bu beklenti öz-yeterlik × gıda güvencesizliği × zaman baskısı üçlü etkileşimi olarak Model 18'de sınanır.

SPSS PROCESS komutu

process y=uyum /x=gorusme /m=ozyeterlik /w=guvencesizlik /z=zaman /model=18 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 /plot=1 .

Diyagramdaki V komutta /w=, Q ise /z= ile girilir. Üçlü etkileşim iki düzenleyiciye göre simetrik olduğundan bu atama katsayıları değiştirmez; ancak PROCESS koşullu moderasyonlu aracılık indekslerini W'nin düzenleyici etkisi için, Z'nin değerlerinde verir. Kuramda düzenleyici etkisi değişen değişken hangisiyse /w= ona verilmelidir. center=2, alt dereceli katsayıların (b₄, b₅) diğer düzenleyicinin ortalamasındaki etki olarak okunmasını sağlar.

Çıktıda nereye bakılır?

  • Y bölümündeki “Product terms key”: M×W, M×Z, W×Z ve M×W×Z terimleri. En yüksek dereceli terim M×W×Z'dir (b₇).
  • “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: M*W*Z satırı; üçlü etkileşimin açıklanan varyansa katkısı (R2-chng, F, p).
  • “Index of moderated moderated mediation”: a₁b₇, BootSE ve bootstrap güven aralığı.
  • “Indices of conditional moderated mediation by W”: Z'nin (diyagramda Q) seçilen değerlerinde W'nin (diyagramda V) dolaylı etkiyi düzenleme gücü; her satır a₁(b₅ + b₇Q) değerini verir.
  • “Conditional indirect effects of X on Y”: W ve Z bileşimlerinde koşullu dolaylı etkiler ve bootstrap güven aralıkları.

Komşu modellerden farkı

  • Model 16: Üçlü terim yoktur; Q ve V, M→Y yolunu eklemeli olarak düzenler.
  • Model 19: Üçlü yapı doğrudan yola da taşınır (X·V·Q).
  • Model 20: Üçlü yapı M→Y yolunda korunur; doğrudan yolu yalnız V düzenler.
  • Model 11: Üçlü etkileşim (X·W·Z) ikinci değil birinci aşamada (X→M) kurulur.

Raporlama örneği

Beslenme öz-yeterliğinin, diyetisyen görüşmesi sayısı ile Akdeniz tipi beslenmeye uyum arasındaki aracılık rolünün gıda güvencesizliği ve zaman baskısına göre değişip değişmediği PROCESS Model 18 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Öz-yeterlik × gıda güvencesizliği × zaman baskısı etkileşimi uyum puanını yordamıştır (b = [ ], %95 GA [ , ], ΔR² = [ ], p = [ ]). Moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi [ ] olarak bulunmuştur (BootSE = [ ], %95 BootGA [ , ]). Gıda güvencesizliğinin dolaylı etki üzerindeki düzenleyici etkisi düşük zaman baskısında [ ] (%95 BootGA [ , ]), yüksek zaman baskısında [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • Üçlü etkileşimi el ile kurulan bir regresyonda V·Q gibi alt dereceli terimleri atlayarak tahmin etmek. PROCESS bu terimleri kendisi ekler; eksik bırakıldığında b₇'nin anlamı bozulur.
  • Moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi sıfırı içerdiği hâlde Q'nun bir düzeyindeki koşullu indeksin anlamlı olmasını üçlü moderasyon kanıtı saymak.
  • Hangi değişkenin /w= olarak girileceğini düşünmeden atamak. Koşullu moderasyonlu aracılık indeksleri yalnız W'nin düzenleyici etkisi için raporlanır.
  • Üçlü etkileşimi saptayacak örneklem büyüklüğünü planlamadan Model 18'i kurmak; üçlü terimlerin test gücü ikili terimlerden belirgin biçimde düşüktür.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Tan, S., Zhou, L., Abdukerima, G., Yin, W., Chen, N., Yuan, L., Gao, Y., Sung-Chan Po Lin, P., Wang, Z., & Shi, J. (2025). Screen-based sedentary behavior and BMI among Chinese adolescents: weight concern as a mediator moderated by body image perception. BMC Public Health, 25(1), 2302.

Çalışmanın bulgusu: 438 Çinli ergenden oluşan örneklemde, ekran başında geçirilen hareketsiz zaman kilo kaygısını artırmakta, bu da beden kitle indeksine (BKİ) yansımaktadır: kilo kaygısı üzerinden geçen dolaylı etki anlamlıdır (0.056, %95 GA [0.006, 0.114]) ve kısmi aracılığa işaret etmektedir. Zincirin son halkası beden imajı algısına ve cinsiyete bağlıdır: kilo kaygısı × beden imajını abartılı algılama etkileşimi BKİ'yi negatif yordamış (b = −0.157, p = .011), buna cinsiyetin eklendiği üçlü etkileşim de anlamlı çıkmıştır (b = 0.080, p = .025). Koşullu dolaylı etki, bedenini doğru algılayan erkeklerde (0.055, %95 GA [0.003, 0.128]) ve bedenini abartılı algılayan kızlarda (0.035, %95 GA [0.002, 0.092]) anlamlıdır.

Model seçimi ve değişken rolleri: Model 18, ikinci aşamanın iki moderatörün üç yönlü etkileşimiyle düzenlendiği 'moderated moderated mediation' modelidir; X = ekran temelli hareketsiz davranış, M = kilo kaygısı, Y = BKİ, moderatörler = beden imajı algısı ve cinsiyet. Metin 'PROCESS macro-Model 18' ifadesini içerir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geçİletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel haliModel 19 - Koşullu aracılık (b: Q,V,VQ · c′: Q,V,VQ)c′ yolu da moderasyonlu haliModel 11 - Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z)aynısı a-yolunda (birinci aşama)
Model 17Model 19