Koşullu aracılık — b-yolu moderasyonlu
Hayes PROCESS Model 20Koşullu aracılık (b: Q,V,VQ · c′: V)
Model 20, aracının sonuca etkisinin V ile Q'nun üçlü etkileşimine bağlı olduğunu, X'in doğrudan etkisinin ise yalnız V'ye göre değiştiğini varsayan koşullu aracılık modelidir.
Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?
Model 20'nin Y denklemi farklı karmaşıklıkta iki yol içerir. Aracı tarafında M; Q, V ve V·Q ile çarpılır (b₃, b₄, b₆), dolayısıyla dolaylı etki a₁(b₁ + b₃Q + b₄V + b₆VQ) olur. Doğrudan tarafta ise yalnız X·V terimi (c′₃) vardır; doğrudan etki c′₁ + c′₃V biçiminde tek bir düzenleyiciye bağlıdır. Q doğrudan yolu düzenlemez.
Bu asimetri modelin ayırt edici özelliğidir. Model 19 doğrudan yola da üçlü etkileşim koyar, Model 18 doğrudan yolu hiç düzenlemez; Model 20 ikisinin arasında durur. Seçimin dayanağı, V'nin X–Y bağlantısını mekanizmadan bağımsız biçimde de etkilediği, Q'nun ise yalnız aracının sonuca dönüşmesinde rol oynadığı yönünde kuramsal bir ayrımdır. Dolaylı kısmın özet ölçütü moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksidir (a₁b₆); doğrudan yolun düzenlenmesi X·V katsayısıyla sınanır.
İstatistiksel gösterim
M = i + a₁X
Y = i + c′₁X + c′₂V + c′₃(X·V) + b₁M + b₂Q + b₃(M·Q) + b₄(M·V) + b₅V·Q + b₆(M·V·Q)
Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): a₁ · (b₁ + b₃Q + b₄V + b₆V·Q)
Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₃V
Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.
Siyaset bilimi araştırmasından bir örnek
Seçmen davranışı üzerine yürütülen bir ankette, siyasi haber tüketimi sıklığı (X) ile bir sonraki yerel seçimde oy kullanma niyeti (Y) arasındaki ilişki inceleniyor. Mekanizma olarak siyasi bilgi düzeyi (M) öneriliyor: haber izleyen seçmen adaylar ve oy verme süreci hakkında daha fazla bilgi ediniyor, bilgi de katılımı kolaylaştırıyor.
Bilginin katılıma dönüşmesi seçim kurumlarına güvene (V) bağlı olabilir; kurumlara güvenmeyen bilgili seçmen sandığa gitmeyebilir. Bu düzenleyici etkinin parti bağlılığının gücüne (Q) göre değiştiği öngörülüyor: güçlü partizanlarda düşük güven, bilginin katılıma dönüşmesini daha az engelleyebilir. Kurumsal güvenin ayrıca haber tüketiminin bilgi dışı kanallardan, örneğin seferberlik çağrılarına maruz kalma yoluyla katılıma doğrudan etkisini de değiştirmesi bekleniyor; parti bağlılığı için böyle bir beklenti yok. Bu kurgu Model 20'ye karşılık gelir.
SPSS PROCESS komutu
process y=katilim /x=haber /m=bilgi /w=guven /z=partizanlik /model=20 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 .PROCESS 4, diyagramdaki V ve Q için sırasıyla W ve Z adlarını kullanır. Bu modelde atama keyfî değildir: PROCESS 4'ün Model 20 şablonunda doğrudan yolu düzenleyen değişken W'dir. Doğrudan yolu da düzenlemesi beklenen kurumsal güven bu yüzden /w= olarak yazılır. İki değişkenin yeri değiştirilirse doğrudan yolu parti bağlılığı düzenler ve başka bir hipotez sınanmış olur.
Çıktıda nereye bakılır?
- Y bölümündeki “Product terms key”: X×W, M×W, M×Z, W×Z ve M×W×Z. X ile Z arasında çarpım terimi bulunmaması, Q'nun doğrudan yolu düzenlemediğini doğrular.
- “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: X*W ve M*W*Z satırları; doğrudan yoldaki ikili ve aracı yolundaki üçlü etkileşimin testleri.
- “Conditional direct effects of X on Y”: doğrudan etki yalnız W'ye (diyagramda V) bağlı olduğundan W'nin seçilen değerlerinde yorumlanır.
- “Index of moderated moderated mediation” (a₁b₆) ve “Indices of conditional moderated mediation by W”: Z'nin değerlerinde W'nin dolaylı etkiyi düzenleme gücü.
Komşu modellerden farkı
- Model 18: Aynı üçlü ikinci aşama yapısı; doğrudan yol hiç düzenlenmez.
- Model 19: Doğrudan yol da V·Q üçlü etkileşimiyle düzenlenir.
- Model 15: Tek düzenleyici (V) M→Y ve X→Y yollarını düzenler; Q ve üçlü terim yoktur.
- Model 13: Aynı asimetri birinci aşamada kurulur: X→M yolunda W·Z üçlü etkileşimi, doğrudan yolda yalnız W.
Raporlama örneği
Siyasi bilginin, haber tüketimi ile oy kullanma niyeti arasındaki aracılık rolünün kurumsal güven ve parti bağlılığına göre değişip değişmediği PROCESS Model 20 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Bilgi × kurumsal güven × parti bağlılığı etkileşimi katılım niyetini yordamıştır (b = [ ], %95 GA [ , ], p = [ ]). Üçlü yapının dolaylı etkiye yansımasını özetleyen moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi [ ] (%95 BootGA [ , ]) düzeyindedir. Haber tüketimi × kurumsal güven etkileşimi (b = [ ], p = [ ]) doğrudan yolun düzenlenmesine ilişkin sonucu vermiş; koşullu doğrudan etki düşük güvende [ ], yüksek güvende [ ] olarak hesaplanmıştır.
Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- /w= ve /z= atamasını Model 16 veya 18'deki gibi önemsiz sanmak. Model 20'de doğrudan yolu hangi değişkenin düzenleyeceğini bu atama belirler.
- Doğrudan yolda Q'nun da etkili olabileceğini düşündüren bir kuram varken Model 20'de kalmak; bu durumda Model 19 daha uygun bir sınamadır.
- Koşullu doğrudan etkileri Q düzeylerine göre yorumlamaya çalışmak; bu modelde doğrudan etki Q'ya bağlı değildir.
- Kesitsel anket verisinde bilgiyi haber tüketiminin kesin sonucu gibi sunmak. Bilgili seçmenin daha çok haber izlemesi gibi ters yönlü bir ilişki de olasıdır.
Literatürden örnek
Bu model için yöntemi ve kalıcı bağlantısı birlikte doğrulanmış açık erişim yayın örneği henüz eklenmedi. Bu durum modelin kullanılmadığı anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmış örnek kapsamını gösterir.
Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar
Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.