Koşullu aracılık — karma moderasyon
Hayes PROCESS Model 69Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z · b: W · c′: W,WZ,Z)
Model 69, Model 68'e doğrudan yolun da W, Z ve X·W·Z ile düzenlenmesini ekler: X'in hem M üzerindeki hem Y üzerindeki doğrudan etkisi W ve Z'nin birlikte işleyişine bağlıdır.
Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?
Model 69'da iki denklemde birer üçlü etkileşim bulunur. M denklemi X, W, Z, iki yönlü çarpımlar ve X·W·Z'den oluşur; Y denklemi aynı terim setini X için tekrarlar ve buna M ile M·W'yi ekler. Dolaylı etkinin ikinci çarpanı kısadır: (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₂W); doğrudan etki ise c′₁ + c′₄W + c′₅Z + c′₇W·Z ile hesaplanır. İkinci aşamayı yalnız W düzenler.
Model 68'den farkı, X'in Y üzerindeki aracı dışı etkisinin de moderasyonlu moderasyona açık olmasıdır. Bu yapı, X'in hem aracı üzerindeki hem de sonuç üzerindeki doğrudan etkisinin aynı iki koşulun etkileşimine bağlı olduğu, ama aracının sonuca dönüşmesinde yalnız W'nin önemli olduğu durumlar için uygundur. Model 12'de b-yolu sabit olduğu için PROCESS moderasyonlu moderasyonlu aracılık indeksi verebilir; Model 69'da W'nin b-yolunda da yer alması bu indeksi tanımsız kılar.
İstatistiksel gösterim
M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z) + a₆W·Z + a₇(X·W·Z)
Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃Z + c′₄(X·W) + c′₅(X·Z) + c′₆W·Z + c′₇(X·W·Z) + b₁M + b₂(M·W)
Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₂W)
Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄W + c′₅Z + c′₇W·Z
Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.
Fizik tedavi ve rehabilitasyon araştırmasından bir örnek
Total diz artroplastisi sonrası rehabilitasyona alınan hastalarda fizyoterapistle ortak hedef belirleme düzeyi (X) altıncı haftadaki fonksiyonel iyileşmeyi (Y) yordar; araştırmacı bu etkinin ev egzersiz programına bağlılık (M) üzerinden işlediğini öne sürüyor. Ağrı şiddeti (W) ve evde bakım desteği veren bir yakının bulunması (Z; var/yok) ilk aşamada birlikte rol alıyor: ortak hedef belirlemenin bağlılığa dönüşmesi ağrıya göre değişiyor, ağrının bu engelleyici rolü ise evde destek olan hastalarda daha zayıf olabilir.
Aynı iki koşul, ortak hedef belirlemenin egzersize bağlılıktan bağımsız etkisini de (örneğin daha iyi ağrı yönetimi ya da günlük aktivitelere daha erken dönüş) düzenleyebilir; bu nedenle doğrudan yol da üçlü etkileşimle tanımlanıyor. Egzersize bağlılığın fonksiyona dönüşmesinde ise yalnız ağrı belirleyici kabul ediliyor: yoğun ağrıda egzersiz yapılsa bile kazanım sınırlı kalabilir.
SPSS PROCESS komutu
process y=fonksiyon /x=ortakhedef /m=baglilik /w=agri /z=evdestek /model=69 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 .Diyagramdaki W /w=, Z /z= ile girilir; Model 69 PROCESS 4 şablonunda da W ve Z ile tanımlıdır ve b-yolunu düzenleyen W'dir. center=2 yalnız sürekli değişkenleri merkezler, iki kategorili evde destek (0/1) değişkenini ise olduğu gibi bırakır; böylece Z = 0 gerçek bir grubu (desteği olmayanlar) temsil etmeye devam eder. İki kategorili Z için PROCESS koşullu etkileri otomatik olarak iki grup değerinde verir.
Çıktıda nereye bakılır?
- M ve Y tablolarındaki X·W·Z satırları ile her denklemin “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” bölümü: birinci aşamada ve doğrudan yolda moderasyonlu moderasyonun ayrı testleri.
- Y tablosundaki M·W katsayısı: ağrının bağlılık→fonksiyon yolunu düzenleyip düzenlemediği.
- “Conditional direct effects of X on Y”: ağrı düzeyleri ile evde destek grubunun kombinasyonlarında doğrudan etkiler.
- “Conditional indirect effects of X on Y”: aynı kombinasyonlarda dolaylı etkiler; bootstrap güven aralığının sıfırı içerip içermediği her satır için ayrı değerlendirilir.
Komşu modellerden farkı
Raporlama örneği
Ortak hedef belirlemenin fonksiyonel iyileşme üzerindeki etkisinde ev egzersiz programına bağlılığın aracılığı ve bu yapının ağrı şiddeti ile evde bakım desteğine göre değişimi PROCESS Model 69 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Ortak hedef × ağrı × evde destek etkileşimi bağlılığı (b = [ ], ΔR² = [ ], p = [ ]) ve fonksiyonel iyileşmeyi (b = [ ], ΔR² = [ ], p = [ ]) yordamıştır; bağlılık × ağrı etkileşimi b = [ ], p = [ ] olarak bulunmuştur. Evde desteği olmayan ve ağrısı yüksek hastalarda dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]); evde desteği olan ve ağrısı düşük hastalarda dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.
Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.
Sık yapılan hatalar
- İki kategorili Z'yi center=1 ile merkezleyip Z = 0'ı hâlâ “desteği olmayan grup” gibi yorumlamak. Merkezlenmiş iki kategorili değişkende 0 hiçbir grubu temsil etmez.
- İki denklemdeki üçlü etkileşimlerden birini anlamlı bulup diğerini de anlamlıymış gibi raporlamak; her denklemin testi ayrı okunmalıdır.
- Doğrudan etkinin bazı kombinasyonlarda kaybolmasını, o kombinasyonda aracılığın “tam” olduğu biçiminde yorumlamak.
- Küçük alt grupta (örneğin evde desteği olmayan az sayıda hasta) üçlü etkileşimin uç kombinasyonlarını yorumlamak; bu hücrelerde tahminler istikrarsızdır.
Literatürden örnek
Bu model için yöntemi ve kalıcı bağlantısı birlikte doğrulanmış açık erişim yayın örneği henüz eklenmedi. Bu durum modelin kullanılmadığı anlamına gelmez; yalnızca doğrulanmış örnek kapsamını gösterir.
Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar
Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.