Hayes PROCESS Model 73Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z · b: W,WZ,Z · c′: W,WZ,Z)

Model 73'te üç yolun tamamı (X→M, M→Y, X→Y) W, Z ve üçlü etkileşimle düzenlenir; hem dolaylı hem doğrudan etki iki moderatörün birlikte aldığı değerlere bağlıdır.

Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 73, PROCESS'in W ve Z kullanan tek aracılı numaralı modelleri arasında en kapsamlı olanıdır. M denklemi X·W·Z'yi ve tüm alt dereceli terimlerini; Y denklemi ise doğrudan yola ait X·W·Z ile ikinci aşamaya ait M·W·Z'yi ve bunların alt dereceli terimlerini içerir. Üç yol aynı biçimde koşullu olduğundan dolaylı etki (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₂W + b₃Z + b₄W·Z), doğrudan etki c′₁ + c′₄W + c′₅Z + c′₇W·Z formülüyle verilir.

Modelin kuramsal iddiası güçlüdür: X'in etkisi hangi yoldan geçerse geçsin, iki koşulun birbirini değiştirdiği bir bağlamda işler. Model 72'den farkı doğrudan yolun da bu bağlama açılması, Model 76'dan farkı ise moderatörlerin eklemeli değil etkileşimli çalışmasıdır. Bu kadar geniş bir yapı ancak her yol için ayrı kuramsal gerekçe varsa savunulabilir; aksi hâlde Y denkleminde biriken çarpımlar tahminleri istikrarsızlaştırır ve dolaylı etkiyi tek bir indeksle özetlemek de mümkün olmaz.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z) + a₆W·Z + a₇(X·W·Z)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃Z + c′₄(X·W) + c′₅(X·Z) + c′₆W·Z + c′₇(X·W·Z) + b₁M + b₂(M·W) + b₃(M·Z) + b₄(M·W·Z)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z + a₇W·Z) · (b₁ + b₂W + b₃Z + b₄W·Z)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄W + c′₅Z + c′₇W·Z

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

Sürdürülebilir tüketim araştırmasından bir örnek

Çevrim içi bir alışveriş deneyinde katılımcılara rastgele olarak karbon ayak izi etiketli (X = 1) ya da etiketsiz (X = 0) ürün sayfası gösteriliyor; sonuç değişken düşük karbonlu ürünü satın alma niyeti (Y), aracı ise algılanan tüketici etkinliği (M), yani bireysel tercihin çevreye fark yaratacağı inancıdır. Fiyat duyarlılığı (W) ve çevresel kimlik (Z) birlikte rol alıyor: etiketin etkinlik algısını artırması, fiyat duyarlılığı yüksek katılımcıda zayıf kalabilir, ancak çevresel kimliği güçlü olanlarda bu zayıflama görülmeyebilir.

Aynı iki koşulun, etkinlik algısının niyete dönüşmesini ve etiketin etkinlikten bağımsız doğrudan etkisini (örneğin etiketin bir kalite işareti gibi okunması) de etkileşimli biçimde düzenlemesi bekleniyor. Bu nedenle üç yolun her biri üçlü etkileşimle tanımlanıyor. X deneysel olarak atandığı için a yolu için nedensel yorum güçlüdür; M→Y yolu ise gözlemsel kalır ve M ile Y arasındaki olası karıştırıcılar doğrudan etki kestirimini de etkileyebilir.

SPSS PROCESS komutu

process y=niyet /x=etiket /m=etkinlik /w=fiyat /z=kimlik /model=73 /center=2 /boot=5000 /seed=2026 .

Katalog ile PROCESS 4 şablonu bu modelde aynı harfleri kullandığından fiyat duyarlılığı /w=, çevresel kimlik /z= ile girilir. X 0/1 kodlu deneysel değişken olduğundan center=2 tercih edilmiştir: sürekli moderatörler ve aracı merkezlenir, X ise kodlamasını korur. X'in kendi katsayıları ve koşullu etkileri her iki seçenekte de aynıdır; değişen, W, Z ve W·Z gibi alt dereceli terimlerin anlamıdır. X merkezlenmediğinde bu katsayılar etiketsiz koşuldaki (X = 0) ilişkileri gösterir. Koşullu etkiler varsayılan olarak W ve Z'nin yüzdelik kombinasyonlarında verilir.

Çıktıda nereye bakılır?

M tablosundaki X·W·Z ile Y tablosundaki X·W·Z ve M·W·Z satırları; Product terms key hangi Int etiketinin hangi yola ait olduğunu gösterir.
Etkinlik ve niyet denklemlerinde “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)”: niyet denkleminde iki üçlü terim ayrı satırlarda test edilir.
“Conditional direct effects of X on Y”: fiyat duyarlılığı ve çevresel kimlik kombinasyonlarında etiketin doğrudan etkisi.
“Conditional indirect effects of X on Y”: aynı kombinasyonlarda etkinlik algısı üzerinden geçen dolaylı etkiler ve bootstrap güven aralıkları.

Komşu modellerden farkı

Model 72: İki aşama aynı üçlü yapıyı taşır, fakat X→Y yolu koşulsuzdur.
Model 76: Aynı üç yol W ve Z ile düzenlenir, fakat moderatörler eklemelidir; W·Z içeren çarpımlar yoktur.
Model 69: M→Y yolunda Z ve M·W·Z bulunmaz; bu yolu yalnız W düzenler.
Model 12: a ve c′ yolları üçlü etkileşimlidir; b-yolu moderasyonsuzdur.

Raporlama örneği

Karbon ayak izi etiketinin düşük karbonlu ürünü satın alma niyeti üzerindeki etkisinde algılanan tüketici etkinliğinin aracılığı ve bu yapının fiyat duyarlılığı ile çevresel kimliğe göre değişimi PROCESS Model 73 ile 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Etiket × fiyat duyarlılığı × çevresel kimlik etkileşimi etkinlik algısını (b = [ ], p = [ ]) ve niyeti (b = [ ], p = [ ]) yordamış; etkinlik × fiyat duyarlılığı × çevresel kimlik etkileşimi b = [ ], p = [ ] olarak bulunmuştur. Yüksek fiyat duyarlılığı ve zayıf çevresel kimlikte dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]); düşük fiyat duyarlılığı ve güçlü çevresel kimlikte dolaylı etki [ ] (%95 BootGA [ , ]), doğrudan etki [ ] (%95 GA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

0/1 kodlu deneysel X'i center=1 ile merkezledikten sonra W, Z ve W·Z katsayılarını hâlâ kontrol (etiketsiz) koşuluna ait etkiler gibi okumak; merkezlenmiş X'te bu katsayılar iki koşulun ağırlıklı ortalamasına karşılık gelir.
X rastgele atandı diye M→Y yolunu ve dolaylı etkiyi de deneysel kanıt gibi sunmak; aracı manipüle edilmediği için bu yol gözlemseldir.
Üç üçlü etkileşimden yalnız anlamlı çıkanı raporlayıp diğerlerini sessizce dışarıda bırakmak.
Deney hücrelerine düşen katılımcı sayısını üç ayrı üçlü etkileşimin gerektirdiği güce göre planlamamak.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Xu, L., Wang, H., Chen, J., Zhang, Y., Huang, Z., & Yu, C. (2022). English learning stress, self-efficacy, and burnout among undergraduate students: The moderating effect of mindfulness and gender. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(23), 15819.

Çalışmanın bulgusu: 1.130 Çinli lisans öğrencisinden oluşan örneklemde, İngilizce öğrenme stresinin öğrenme tükenmişliğiyle bağlantısı öz yeterlik üzerinden işlemektedir: öz yeterlik aracılığıyla geçen dolaylı etki anlamlıdır (β = 0.11, %95 GA [0.08, 0.15]). Bu mekanizmanın gücü kişiye göre değişmektedir: stres × bilinçli farkındalık × cinsiyet üçlü etkileşimi öz yeterliği anlamlı yordamıştır (β = −0.10, p < .05). Koşullu dolaylı etki, bilinçli farkındalığı düşük kadınlarda (etki = 0.17, %95 GA [0.12, 0.22]) aynı durumdaki erkeklerden (etki = 0.05, %95 GA [0.01, 0.10]) belirgin biçimde daha güçlüdür.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'SPSS PROCESS macro (Model 73)' ifadesi doğrulandı; iki düzenleyicinin tüm yollarda etkileştiği karmaşık Model 73'ün basit eğim grafikleriyle raporlanması, sonuç sunumu açısından örnek alınabilir.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geç İletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel hali Model 72 - Koşullu aracılık (a: W,WZ,Z · b: W,WZ,Z)c′ moderasyonsuz eşi

Model 72 Model 74