Model model özel Hayes içeriği

Koşullu aracılık — karma moderasyon

Hayes PROCESS Model 76Tüm yollar W ve Z ile moderasyonlu

Model 76'da iki düzenleyici (W ve Z) aracılık modelindeki üç yolun tamamını (X→M, M→Y ve X→Y) ayrı ayrı düzenler; hem dolaylı hem doğrudan etki W ve Z'nin birlikte aldığı değerlere koşulludur.

abc′XYMWZ
Kesikli kırmızı oklar düzenleyici etkiyi, düz oklar regresyon yollarını gösterir.

Model neyi sınar, ne zaman kullanılır?

Model 76, Model 75'in yapısına doğrudan yolun moderasyonunu ekler. M denkleminde X·W ve X·Z (a₄, a₅), Y denkleminde hem M·W ve M·Z (b₂, b₃) hem de X·W ve X·Z (c′₄, c′₅) terimleri yer alır. Böylece dolaylı etki (a₁ + a₄W + a₅Z)·(b₁ + b₂W + b₃Z), doğrudan etki ise c′₁ + c′₄W + c′₅Z olarak iki düzenleyicinin fonksiyonuna dönüşür. Üçlü (X·W·Z) terim bu modelde de yoktur.

Model 76 kataloğun en kapsamlı iki düzenleyicili, üçlü etkileşimsiz modelidir; bu genişlik bir avantaj olduğu kadar yüktür. Y denkleminde dört çarpım terimi X, M, W ve Z ile birlikte tahmin edildiğinden çoklu doğrusallık ve güç kaybı belirgin olabilir. Doğrudan etkinin de düzenlendiğine dair ayrı bir kuramsal gerekçe yoksa Model 75 daha savunulabilir bir seçimdir. Dolaylı etki W ve Z'nin doğrusal fonksiyonu olmadığı için burada da tek bir moderasyonlu aracılık indeksi tanımlanmaz; koşullu doğrudan etki ise doğrusal olduğundan c′₄ ve c′₅ katsayıları doğrudan yolun moderasyonunu sınar.

İstatistiksel gösterim

M = i + a₁X + a₂W + a₃Z + a₄(X·W) + a₅(X·Z)

Y = i + c′₁X + c′₂W + c′₃Z + c′₄(X·W) + c′₅(X·Z) + b₁M + b₂(M·W) + b₃(M·Z)

Koşullu dolaylı etki (X → M → Y): (a₁ + a₄W + a₅Z) · (b₁ + b₂W + b₃Z)

Koşullu doğrudan etki: c′₁ + c′₄W + c′₅Z

Katsayı adları denklem sırasına göre verilmiştir. PROCESS çıktısındaki adlandırma sırası farklılaşabilse de temsil edilen yol yapısı aynıdır. Dolaylı etkiler bootstrap güven aralıkları üzerinden değerlendirilir.

İş etiği araştırmasından bir örnek

Kamu bankalarında çalışan bir örneklemde etik liderlik algısının (X) usulsüzlük bildirme niyetini (Y) artırdığı, bu etkinin bir kısmının çalışanların ahlaki cesareti (M) üzerinden taşındığı öngörülmektedir. Araştırmacı iki örgütsel koşulun bu süreci her aşamada değiştirdiğini düşünmektedir: misilleme korkusu (W) ve örgüte duyulan güven (Z).

Misilleme korkusu yüksek olduğunda etik liderlik ahlaki cesareti daha zayıf besleyebilir (a yolu), cesaret de niyete daha zor dönüşebilir (b yolu); ayrıca liderin bildirime doğrudan yaptığı çağrının etkisi de zayıflayabilir (c′ yolu). Örgütsel güven için benzer ama ters yönlü bir örüntü beklenmektedir. Üç yolun hepsinde iki düzenleyici öngörüldüğü için soru Model 76'ya karşılık gelir; korku ile güvenin birbirinin düzenleyici etkisini değiştirdiğine dair bir hipotez olmadığından üçlü etkileşim modele alınmaz.

SPSS PROCESS komutu

process y=bildirim /x=etiklider /m=cesaret /w=korku /z=guven /model=76 /center=1 /boot=5000 /seed=2026 .

Sayfadaki W ve Z, PROCESS 4'teki /w= ve /z= argümanlarıyla doğrudan eşleşir. Model 76 iki düzenleyicinin de tanımlanmasını gerektirir. center=1 bu modelde özellikle önemlidir: Y denkleminde X, M, W, Z ve dört çarpım birlikte yer aldığından merkezleme ana etki katsayılarının yorumunu kolaylaştırır (etkileşim katsayıları ve testleri merkezlemeden etkilenmez). Koşullu etkiler varsayılan olarak W ve Z'nin 16., 50. ve 84. yüzdeliklerinin dokuz kombinasyonunda verilir; ortalama ±1 SS için moments=1, kuramsal değerler için wmodval= ve zmodval= kullanılabilir.

Çıktıda nereye bakılır?

  • M'nin “OUTCOME VARIABLE:” olduğu tabloda X·W ve X·Z çarpımları (a₄, a₅); Y tablosunda M·W, M·Z (b₂, b₃) ile X·W, X·Z (c′₄, c′₅) çarpımları. Hangi Int satırının hangi çarpım olduğu “Product terms key:” bölümünde listelenir.
  • Her iki tablodaki “Test(s) of highest order unconditional interaction(s)” satırları: çarpımların tek tek eklenmesiyle açıklanan varyans artışı (R2-chng) ve F testi.
  • “Conditional direct effects of X on Y” tablosu: W ve Z kombinasyonlarında doğrudan etki, standart hata, t, p ve güven aralığı.
  • “Conditional indirect effects of X on Y:” tablosu: aynı kombinasyonlarda dolaylı etki ile BootSE, BootLLCI ve BootULCI.
  • Moderasyonlu aracılık indeksi satırı bu modelde beklenmemelidir; dolaylı etkinin moderasyonu koşullu dolaylı etkilerin örüntüsünden değerlendirilir.

Komşu modellerden farkı

  • Model 75: W ve Z yalnız a ve b yollarını düzenler; doğrudan etki koşulsuzdur.
  • Model 59: Tek bir düzenleyici (W) üç yolun tamamını düzenler; Z yoktur.
  • Model 10: W ve Z, X→M ve X→Y yollarını düzenler ama b yolu koşulsuzdur; dolaylı etki W ve Z'nin doğrusal fonksiyonudur.
  • Model 73: Üç yolda da W·Z içeren üçlü etkileşimler modele girer; Model 76 yalnız iki yönlü çarpımlar içerir.

Raporlama örneği

Ahlaki cesaretin, etik liderlik ile usulsüzlük bildirme niyeti arasındaki aracılık rolü ve bu modelin tüm yollarının misilleme korkusu ile örgütsel güvene göre değişip değişmediği PROCESS Model 76 ve 5000 bootstrap örneklemiyle incelenmiştir. Etik liderliğin bildirim niyeti üzerindeki doğrudan etkisi yüksek misilleme korkusu ve düşük örgütsel güven koşulunda [ ] (p = [ ]), düşük korku ve yüksek güven koşulunda [ ] (p = [ ]) olarak bulunmuştur. Ahlaki cesaret üzerinden dolaylı etki aynı koşullarda sırasıyla [ ] (%95 BootGA [ , ]) ve [ ] (%95 BootGA [ , ]) olarak hesaplanmıştır.

Köşeli parantezler kendi çıktınızdaki değerlerle doldurulur.

Sık yapılan hatalar

  • Doğrudan yolun moderasyonu kuramsal olarak öngörülmediği hâlde “her ihtimale karşı” Model 76'yı kullanmak. Gereksiz X·W ve X·Z terimleri b yollarının standart hatalarını büyütebilir.
  • Koşullu doğrudan etkilerin bir kısmının anlamlı olmasını, X·W veya X·Z katsayısı anlamsızken doğrudan yolun moderasyonu gibi yorumlamak.
  • W ve Z arasındaki korelasyonu göz ardı edip yüzdelik kombinasyonlarının tamamını eşit derecede gerçekçi saymak. Örneklemde nadir görülen bir kombinasyonda (ör. yüksek korku ve yüksek güven) hesaplanan etki veri dışına uzanım olabilir.
  • Modelde üçlü terim olmadığı hâlde sonuçları “misilleme korkusunun etkisi örgütsel güvene göre değişti” biçiminde üçlü etkileşim diliyle raporlamak.

Literatürden örnek

Doğrulanmış yayın örneği

Ferrer Goodwin, L., Wallymahmed, A., Triandafilidis, Z., & Barker, D. (2025). Professional quality of life is related to emotional intelligence, self-care, and work conditions in healthcare workers: findings from a moderated mediation analysis. BMC Health Services Research, 25, 1381.

Çalışmanın bulgusu: 343 sağlık çalışanından (aracılık analizinde 324) oluşan örneklemde, duygusal zekâ öz bakım davranışlarını güçlendirerek tükenmişliği azaltmaktadır: öz bakım üzerinden geçen dolaylı etki anlamlıdır (ab = −0.277, Boot SE = 0.060, %95 GA [−0.408, −0.177]; güven aralığı sıfırı içermemektedir). Duygusal zekânın öz bakıma katkısı iş yerindeki sosyal destekle güçlenmektedir (etkileşim B = 0.106, p < .001). Daha genel düzeyde iş yeri sosyal desteği ve çalışma türü, duygusal zekânın mesleki yaşam kalitesi üzerindeki hem doğrudan hem dolaylı etkilerini düzenlemiştir.

Model seçimi ve değişken rolleri: Tam metinde 'with model 4 (for mediation) and model 76 (for moderated mediation)' ifadesi teyit edildi; numaralı şablonların en üst ucundaki Model 76'nın hakemli bir dergideki bu kullanımı oldukça nadir bir bulgudur.

DOI kaydını aç

Mod İstatistik bu aşamada size katkı sağlar

Literatürdeki örnek çalışma modelin mantığını gösterir; kendi verinizde doğru Hayes modelini seçmek için hipotez, değişken rolleri, örneklem yapısı ve raporlama beklentisi birlikte değerlendirilmelidir.

WhatsApp ile iletişime geçİletişim formuna git

İlişkili modeller

Model 4 - Basit / paralel aracılıkmoderatörsüz temel haliModel 75 - Koşullu aracılık (a: W,Z · b: W,Z)c′ moderasyonsuz eşi
Model 75Model 80